working paper-baqeri

= د= انشكده علوم اجتماع= 10; دانشگاه تهران

= &n= bsp;

= م= يرزا تقي خان اميرکبير برجسته ترين اصلاح گر تاريخ معاصرمان<= /b>

= &n= bsp;

= ر= يحانه باقري

= &n= bsp;

= ك= ارنوشت دانشجويي براي درس مباني تاريخ اجتماعي ايران

= م= وضوع: نقد و بررسي اقدامات اميركبير<= /p>
= ز= ير نظر دكتر محمدرضا جوادي يگانه

= د= ي 1384

* عناص= 85;ي که دربيداري اميرکبير و پيدايش انديشه اصلاحات مؤث= 85; بودند:

1.محيط زندگي وپرور= 88; او- در تمام مدتي که قائم مقام ها(پدر و پسر) در دربار عباس ميرزا د= 585; تبريز صدارت مي نمودند،اميž= 5;کبير جوان در دستگاه آنان هم پرورش فکر= 610; مي يافت و هم با زير و بم ام&= #1608;ر حکومت و مشکلات و معض= 604;ات کشور آشنا مي شد.« امير از زمان خردسال= 10; در سايه سه مردي تربيت يافته که نه تنها جملگي خ= 608;اهان تغييرات و اصلاح طلب بودند بلکه ب= 607; لحاظ اخلاق و رفتارهاي سياسي بدون ترديد يک سروگردن بالاتر از هم عصران و هم رديفان خود ب= 607; شمار مي آمدند. . او از= قائم م&#= 1602;ام معرفت، کتاب= 78;، انشا و کياست آموخت و خدمت به عباس ميرž= 6;ا او را وارد افق هاى اصلاح طلبى = 8; ترقى خواهى کرد.» (زيباکل&#= 1575;م،1382: 243)

2.دو بار سفر به روسيه همراه هيأت رسمي- ارتباط= 575;ت خانوادگي و تعليم و تربي= 578; امير به همرا= 607; استعداد و خمير مايه ذاتي او سبب شد که مورد توجه دستگاه حکومتي قرار گيرد.هنوز24سا&#= 1604;ه نشده بود که ب&#= 1607; همراه هيئتي در سال 1244/1829به روسيه سفر کرد. سفر اول او به روسيه که به همراه خسرو ميرزا براى عذر خو= 5;هى از قتل گريبايدوف د= 85; تهران بود، براى امير ک= 6;ير آينده بسيار جالب و تاثير گذار بوده<= /span> ا= ست و به تعبير آدميت «بسيا= 85; آموزنده بود&raq= uo;. (آدميت،1353: 60) «در روسيه امير و همه اعضاي هيأت،کارخا = 6;ه هاي اسلحه سازي،تراش فلزات،ضرابž= 2;انه،کارخان= 607; تهيه ابريشم = 608; پيله وري، رصدخانه، (مدارس)، آموزشگاهها ودارالعلم هاي کي يف،تفليس،مž= 7;کو و پطرزبورغ ر= 575; ديدن کردندو اعجاز علوم غربي را به چشم ديدند.»(م&#= 1705;ي،1323: 37-36)

يکى از مهم ترين ماموريت هاى او<= /span> ش= رکت در انعقاد معاهده ارزنه الروم در عثمانى بود. اقبال آشتيانى کفايت و کاردانى او را در اي= 606; ماموريت ستوده است. روبرت کرزن د= 576;ير نمايندگى انگليس در اي= 606; کنفرانس درباره او چنين نظر داد= 607; است: «ميرزا تقى = خان وراى هرگونه قياسى، برجسته ترين= ; نمايند&= #1711;ان چهار دولت بو= 583; که در کنفران= 587; ارزنه الروم گرد آمده بودند.»(آدمي= 578;،1353: 62)

3.چهار سال در راس هيأت نمايندگي ايران در ارز= 585;م در امپراطور= 10; عثماني(ترکي= 07;)اقامت داشت- درست در اين زمان جامعه ترک در بستري از تب و تاب و جدال مي&#= 1575;ن مخالفين و موافقين اصلاحات فرو رفته بود.او در مکاتبه مستقيم و ارتباط منظم با رشيدپاشا= 10; اصلاح طلب بو= 583; و بدون ترديد مجموعه آن تح= 608;لات بعلاوه شخصيت،افکاž= 5; و آرمانهاي صدراعظم اصلاح طلب تر= 705; در وي بدون تأثير نبوده است.امير از يکسو پيشرفت = 608; ترقيات روسه= 75; را ديده و چشمانش رو به افق هاي تازه اي گشوده شده بود و از سويي ديگر مي ديد که چگونه امپراطوري عثماني(کشور= 10; که شباهت زيادي به ايران داشت)عزم خود را براي اصلاحات جزم کرده و دير يا زود در مسير ترقي مي افتد.به گفته آدميت،در امپراطوري عثماني اواس= 91; قرن نوزدهم اصلاحات و تر= 602;ي چنداني وجود نداشت که همانند روسي= 07; امير را تحت تأثير قرار دهد.آنچه که او را به فکر ف&= #1585;و برددر حقيقت،فکر و ضرورت اصلاحات و شروع آن در امپراطوري عثماني بود.شروع اصلاحات باي= 83; امير را نيز به اين فکر انداخته باش= 83; که در ايران نيز دير يا زود چنين اقداماتي بايد آغاز گردد.(همان: 183-181)

4.مطالع&= #1607; آثار و منابع اروپايي- «در سفارت ارزنة= 75;لروم با وجود همه آن گرفتاريهاي سياسي،دستوž= 5; دادپاره اي کتابهاي اروپايي را گردآوردند و از مجموع آنه= 575; کتاب کلاني د= 585; دو جلد در احو&#= 1575;ل جغرافيايي و تاريخي و سياسي و اقتصادي جها= 06; گردآوردند و خود بر اين کار نظارت داشت»(همان:184و= 159-158)

5.مطبوع&= #1575;ت اروپايي- «روزنامه ها= 10; خارجي به دست= 608;ر او از کشورها= 610; فرانسه،انگ = 4;يس،روس،اتر= 610;ش،عثماني و هندوستان م= 610; رسيد."برجيس"= ;انگليسي مأمور ترجمه قسمتي از آنه= 575; بود و ميرزا عبدالله "ترجمه نويس"تحرير ميکرد.اين ترتيب را از آغاز صدارتش نهادو گزارش هاي"ترجمه روزنامه"را بصورت جزوه براي امير فراهم مي نمودند»(هما= 06;: 188)

به نوشته مخبرالسلطن = 7; هدايت،اميرª= 5;بير مجموعاسه سا= 04; و دو ماه و سه روز صدارت نمود.در طي اي&#= 1606; مدت امارت لشکر،يعني فرماندهي کل قوا را هم برعهده داشت(مخبرال= 87;لطنه هدايت،گزارž= 8; ايران:76)

اقداما&= #1578;،اصلاحات،س= ;ياستها و تغييرات اميرکبيردر اين مدت چه بود که برايش عنوان بزرگت= 85;ين اصلاح گر تاريخ معاصر ايران را در پي آورد؟دست= 07; اول اصلاحات= 10; که او سوداي انجام آنها ر= 575; داشت اما مجا= 604; نيافت و دسته دوم اصلاحات= 10; که کم و بيش وي توانست در را= 607; به ثمر رساندنشان گام هايي بردارد.اصلا= 81;ات وي اجمالا و خيلي کلي عبارتنداز: د= 585; جهت اصلاحات = 593;مومي،اصلاح نظام جديد،اصلاح دستگاه عدال= 78;،اصلاح اخلاق مدني،اصلاح امور شهري،درنشر = 83;انش و فرهنگ نو،د= 585; رواج صنعت جديد،در توسعه کشاور= 86;ي،در پيشرفت تجارت،در جه= 78; سياست ديني(آ= 583;ميت،1353: 220-218)

بى ترد&#= 1610;د اقدامات و اصلاحات او براى جامعه ا= 610;ران بسيار مفيد بود، اگر «جميع رعايا به بودن امير راضى بودند» اما س= 607; نيرو با او و ا&= #1589;لاحاتش موافق نبودن= 83;. آدميت مى  نويسد: «اصلاحات و نوآورى هاى امير... با سه نيروى مخالف برخورد کرد: عنصر<= /span> ف= اسد دربارى، عنص= 85; سنت پرست و عنصر استعمار گر خارجى». بارى تمامى آنهاي= 09; که منافع مالى، سياسى و مقام و موقعيت آنا= 606; با اقدامات ا= 605;يرکبير، به خطر افتاد= 607; بود جبهه واحدى را عليه او تشکي= 604; دادند.

* تفاو= 78; هاي اميرکبي= 85; و عباس ميرزا دو اصلاح گر ع&#= 1589;ر قاجار:

1.در مورد عباس ميرزا معضلا= 78; و نيازهاي جن= 711; با روسيه سبب پيدايش اندي= 88;ه هاي اصلاح طلبانه شد؛درخصوص اميرکبيربا¡= 0;د گفت که معضلا= 578; و نيازهاي کل مملکت بود ضر= 608;رت انجام اصلاحات را برايش اجتنا= 76; ناپذير ساخت.

2.اصلاح&= #1575;ت عباس ميرزا د= 585; مجموع از ارت= 588; و دربار قاجا= 585; در تبريز فراتر نمي رفت؛اصلاحا= 8; اميرکبير يک "انقلاب ا= 86; بالا"بود،دا= ;منه اصلاحات و گستردگي تغيير و تحولاتي که اميرکبير انجام داد عميق تر و مفصل تر بود.

3.بسيار&= #1610; از مخالفين عباس ميرزا نسبت به وي حسادت مي کردند و احسا= 587; رقابت داشتند؛در سايه اصلاحا= 78; و سياستهاي اميرکبيرمن= 5;فع سياسي،اقتص= 5;دي و اجتماعي مخالفينش به گونه اي جدي به خطر افتاد= 607; بود و دشمنان= 588; کمتر با وي مشکل شخصي و يا رقابت داش= 578;ند.

4.سفارت&= #1610;ن روس و انگليس خصومتي با عباس ميرزا ن= 583;اشتند؛در حاليکه امير با قلع و قمع سياسي رجالي که مورد حماي= 578; سفارتين بودند عملا خصومت قدرته= 75;ي خارجي را نيز براي خود خريده بود.

5.در رگهاي عباس ميرزا خون دربار قاجار جاري بود،او به هرحال وليعهد و شاهزاده بود = 608; در حمله و مخالفت با وي همواره حريم ها و ملاحظات= 610; رعايت مي شد؛در تن امي= 585; خون يک آشپز دربار جاري بود و اجباري نبود که مخالفين در عناد و ستيز ب&#= 1575; او حريم و ملاحظه اي را رعايت نمايند.(زيبا= 705;لام،1382: 242و250-248)

اميرکب&= #1610;ر رضاخان گونه!

کاتوزي&= #1575;ن قاطعانه اميرکبير را متهم به رفتا= 585;ي جاه طلبانه و"رضا خان گونه"مي نمايد.«...امير&= #1705;بير در پيشينه اجتماعي،مق= 5;م نظامي،جاه ط= 04;بي هاي شخصي و روش ها و آرمانهاي شب= 07; مدرنيستي به گونه اي شگفت &#= 1575;نگيز به رضاخان پهلوي مي ماند. جاي ترديد چندان= 10; نيست که اگر او زنده ماند= 607; بود،در اسطوره شناس= 10; تاريخي ايرانيان اينک از او به عنوان عامل يکي از قدرتهاي بيگانه و مستبدي بي رح= 605; ياد مي شد،همانطور که رضاخان اگ= 585; در آن سالهاي اول ناکام يا نابود شده بود، بي گمان امروزه همچو= 06; قهرماني بزر= 11; که قرباني امپرياليسم = 08; ارتجاع داخل= 10; شده است،مور= 83; ستايش قرار م= 610; گرفت.»(کاتوز= 610;ان،1373: 96-95)

شباهت ها: پيشينه اجتماعي رضاخان و اميرکبير هر دو يکسان بود= 607; و وابسته به طبقات پايين اجتماع بودن= 83; و هر دو نيز سوداي تغيير = 608; تحولات گستر= 83;ه اي داشتند و در نهايت با مخالفين زيادي روبرو شدند .

تفاوت ها: رضاخان در محيط خشک و خشن و بسته نظامي پرورش يافته بود و بجز زبان سرنيزه و خشونت نه زبا= 606; ديگري را مي دانست و نه چيز ديگري را آموخته بود و نه فرهنگ و تمدن ديگري ر= 575; تجربه کرده بود؛اما امي= 85; در دستگاهي پ= 585;ورش يافته بود که در رأس آن عباس ميرزا و قائم مقام ها قرار داشتند،معل = 5;ين وي نيز نه يک مشت سرباز و افسر نظامي قزاق بلکه اديب ترين و ف&#= 1585;هيخته ترين رجال عص= 585; خود بودند. بعلاوه امير = 583;ر روسيه افق ها= 610; ديگري را ديد= 607; بود،در ارزر= 08;م فکر اصلاحات را لمس کرده بود و بالأخر= 607; از طريق آثار غربي تا حدود= 610; با فکر و انديشه اروپايي آشن= 75; شده بود. بقول خودش:«حتي خيال ايجاد کنسطيطوسيو = 6;(مشروطه)را داشت و منتظر موقع بود»(آدميت،1353: 223) در حاليکه رضاشاه مشروطه را زي= 585; پاهايش له نمود(زيباکل= 75;م،1382: 252)

در بررسي عملکر= 83; امير با مخالفين در زمانيکه بر س= 585; قدرت بود گون= 607; اي يکدندگي،عد = 5; بردباري و سرسختي به چشم مي خورد،او آشکارا حوصل= 07; و تحمل مخالف= 578; با اصلاحات و سياست هايش ر= 575; نداشت. بواسط= 607; همين بي حوصلگي در تحمل مخالفي= 06; و عجله اي که امير در پيش بردن اصلاحاتش در = 607;مان سه سال و اندي از خود نشان داده نمي توا= 606; بدبيني دکتر کاتوزيان را يکسره منکر شد.رفتار امي= 585; را نسبت به مخالفانش نم= 10; توان آمرانه توصيف ننمود. برخورد او با جنبش بابيه بيش از آنکه قاطع باشد خش= 606; بود و بيش از آنکه با تساه= 604; و مدارا همرا= 607; باشد با خشون= 578; و سرکوب همرا= 607; بود. تصادم وي با دستگاه روحانيت هم ب= 607; گفته آدميت محتوم بود(آدميت،1353: 424) آنچه به اين جمعبندي قوت مي بخشد برخورد امير با امام جمعه هاي تهران،تبريž= 6; و شيخ الاسلا= 605; آذربايجان بود. هنوز سال اول صدارتش ب= 607; پايان نرسيد= 07; بود که کنسول انگليس پس از ديدار وي در گزارش خود به لندن نوشت:«اميرک= 76;ير مصمم است که جلوي نفوذ روحانيون را بگيرد گرچه م= 610; داند کاري اس= 578; بس دشوار و پرخطر. ولي متذکر شد دول= 578; عثماني وقتي در راه تجديد نيروي خود تو= 601;يق يافت که نفوذ علما را در هم شکست و گفت او &= #1607;م همين کار را خواهد کرد و يا سرش را بر باد خواهد داد.»(همان)

واقعيت آن است که اميرکبير هم با صدراعظم قبل از خود و هم با جانشين خود تفاوت هاى اساسى داشت. درباره اين دو تن نويسندگان مختلف نظرياتى داده اند ام= 5; کمتر آنها را ستوده &#= 1575;ند، هر چند ممکن است آنان را بزرگ خوانده باشند اما وقتى اعمالشان را شرح<= /span> م= ى دهند خواننده پى مى برد که چندان نيز بزرگ نيستند. نويسندگان معاصر نه حاج ميرزاآ&= #1602;اسى را ستوده انž= 3; و نه ميرزا آقاخان نورى را. اما کمتر نويسنده اى است که اميرکبير را نستوده باشد= 48; هر چند که دو سه تن او<= span lang=3DFA dir=3DLTR style=3D'font-size:10.0pt;font-family:Tahoma;color:blac= k'> را مستبد و خودخواه و تندگو خوانده اند = 8; دو سه مورد از اعمال او را اشتباه دانسته ان= د ولى هيچ گاه به او اتهام خيانت، وطن فروشى وناشايستگى نزده اند.     تو= 604;د:1222/1807 – مرگ:1268/1853(46سالگ¡= 0;) .       = ;            &n= bsp;            = ;            &n= bsp;            = ;            &n= bsp;            = ;            &n= bsp;

        =             &nb= sp;            =             &nb= sp;            =             &nb= sp;            =             &nb= sp;