= = 83;انشكده علوم اجتماع= 10; دانشگاه تهران

= = 06;قد سياست‏= 07;اي اميركبير در دورا ن صدارت= 588;

= نرگس آران=

= = 03;ارنوشت دانشجويي براي درس مباني تاريخ اجتماعي ايران

= = 86;ير نظر دكتر محمدرضا جوادي يگانه

= = 83;ي 1384

از اميركبير به عنوان يكي از اصلاح گراني كه از درون نظام سعي در اصلاح ايران را داشته است= 548; ياد مي‌كنند اما در دروان اميركبير برخلاف عباس ميرزا، نيازهاي كل كشور بود كه ضرورت انجام اصلاحات را اجتناب ناپذير مي‌‌= 06;مود» دو عامل اساس= 610; كه باعث باز شدن ذهن امير= 603;بير در مورد ضرور= 578; انجام اصلاحات شد، يكي محيط زندگي و نوع تعليم و تربي= 578; او و ديگري مسافرت‌هاي او به كشوهاي عثماني و روسيه است البته مطالع= 77;‌منابع و مطبوعات كشورهاي اروپايي توس= 91; اميركبير را= 48; نبايد از ياد برد. [1]

در واقع اميركبير در روسيه افق‌ه= 75;يي را ديده بود، در ارزنة‌ال= 85;وم فكر اصلاحات را لمس كرده و بالاخره از ط= 585;يق ترجمة آثار غربي، تا حدودي با فكر و انديشة اروپايي آشن= 75; شده بود. [2]

در امور اقتصادي، ا و افزايش صادرات به جا= 610; واردات و تأسيس انواع كارخانه‌ها براي توليدي كردن جامعه را، در پيش گرفت. از اصلاحات قضايي او به كنار گذاشتن افرادي كه صل= 575;حيت دادن حكم قضايي را نداشتند، ميR= 04;توان اشاره كرد. در امور سياسي كشور،‌ او كساني را به سفارت كشورهاي خارجي مي‌فر= 87;تاد كه كاردان و صاحب صلاحيت باشند.[3]

در مورد دين و مذهب،‌ = 75;و از قدرت دستگاه روحانيون كم كرد و روابط بعضي از روحانيون كه با دولتهاي خارجي داشتن= 83; را، زير نظر گرفت. امير از آنجايي كه به لزوم تربيت افراد متخصص پي برده بود، به تأسيس دارالفنون دست زد و از طرفي ديگر براي آگاهي دادن به عموم مردم كشور، ب= 607; ا نتشار روزنامة وقايع‌الإت = 1;اقيه اقدام كرد و حتي خريد آن را براي افرا= 583; دولتي اجبار= 10; ساخت.[4]

ال= 576;ته لازم به ذك= 85; است كه موارد ياد شده، تنه= 575; خلاصه‌اي از = 575;صلاحات اميركبير را شامل مي‌شد. امير به فراس= 578; دريافت كه را= 607;‌ رهايي از چنگ غرب، قوي شدن، صنعتي شدن و در عين حال بي&#= 8204;نياز شدن در تمام زمينه‌ها اس= 78;. او كه با غربزدگي كاملاً آشنا شده بود و مي‌&#= 1583;انست زمينة اصلي مبارزة، او اقتصادي اجتماعي و فرهنگي است،R= 04; اقدامات خود را براي استقلال در زمينه‌هاي مختلف شروع كرد.[5]

آد= 605;يت در كتاب خود نوشته است : «اهميت مقام تاريخي امير به سه چيز است : نوآوري در را= 607; نشر فرهنگ و صنعت جديد، پاسداري هوي= 78; ملي و استقلا= 604; سياسي ايران در مقابله با تعرض غربي،‌ اصلاحات سياسي مملكت = 608; مبارزه با فساد اخلاقي مدني»

به سختي مي‌توا= 06; گوشه‌اي از حيات سياسي، اجتماعي و اقتصادي ايران را در نظر گرفت كه اصلاحات امي= 85; بر آن تأثيري نگذارده باش= 83;. در نتيجه كمترين گروه اجتما= ;عي يافت مي‌شد ك= 607; در قبال اصلاحات امي= 85; بي‌تفاوت مانده باشد. از آنجا كه اصلاحات امي= 85; بخش عمده‌اي = 605;نافع و مصالح طبقة حاكم را مورد تهديد قرار د= 575;ده بود،‌ بنابراين وا ضح است كه به سرعت صف گسترده‌اي ا= 86; مخالفين و گروه‌ها و عناصري كه منافعشان به خطر افتاده بود، در مقاب= 604; امير موضع ‌گ= 610;ري كنند. مسأله مهم‌تر اينك= 07; امير كبير حاضر نبود در برخوردش با ر= 580;الي كه مورد حما يت سفارتين بودند، تخفيفي قائل شود.»[6]

در بررسي عملكر= 83; امير با مخالفين در زماني كه بر سر قدرت بود، به گونه‌اي يكدندگي، ‌ع= 83;م بردباري و سرسختي به چش= 605; مي‌خورد. او آشكارا حوصل= 07; و تحمل مخالف= 578; با اصلاحات و سياست‌هايش را نداشت. در نتيجه اين سؤال مطرح مي= 204;شود كه، آيا امير نمي‌توانست معتدل‌تر و انعطاف‌پذيž= 5;تر عمل نموده و آيا جنگيدن د= 585; چندين جبهه و كشاندن آن هم= 607; جريانات، عناصر، اقشا= 85; و گروههاي ذينفوذ به مخالفت با خو= 583; اجتناب‌ناپž= 4;ير بود؟ [7]

ام= 610;ركبير در مورد عقلاني شدن شيوة فعاليتR= 04;هاي اجتماعي و ضرورت نظم و امنيت براي ا= 610;جاد اميد به آيند= 607; و در نهايت تلاش اجتماع= 10; ـ اقتصادي،‌ به نتايج درستي رسيده بود. اما مشكل اساسي در خود ايران وجود داشت. اين سير عقلاني شدن د= 585; جوامع اروپايي در ط= 610; چندين قرن به سرانجام رسي= 83;ه بود،‌ حال آنكه امير مي= 204;خواست آنرا به سرعت به نتيجه برساند. در واقع ايران ا= 586; لحاظ اجتماع= 10; و فرهنگي آمادگي لازم = 576;راي ر سيدن به آنچه ا مير در سر مي‌پروان= 83;، دارا نبود.[8]

در واقع نكته اينجاست كه : رجال ايران و كلاًَ فرهنگ ايران، پيشرفت صنعت غرب و اتخاذ ‌&#= 1570;ن را فقط در ابزار و ماشي= 606; و كاربرد آن خلاصه مي‌دا= 06;ند و هيچ وقت به اين مسأله توجه نكرده‌= 75;ند كه پيشرفت و توسعة صنعتي در غرب، ‌با قالب‌هاي اجتماعي خاص= 10; همراه بوده و مقولات فرهن= 11; سياسي ـ اقتصادي ـ اجتماعي نيز= 48; همراه با بافت و شرايط خاص آن رشد كرده‌ان= 83;.[9]

نك= 578;ة ديگر در رابط= 607; با سياستهاي وي، ‌درك نكردن او بر لزوم ايجاد رابطه در دربار و كشور مي‌باشد.

او= 604;ين مسأله كه شاي= 583; در نگاه اول بي‌‌اهميت جلوه كند، نو= 593; رابطة امير ب= 575; مادرشاه، مه= 83;عليا است. امير از طرفي به خطار اخلاق نامنا= 87;ب مهدعليا و جلوگيري از ب= 610;‌‌آبرويي منتجح از آن و از طرفي ديگر به خاطر دخال= 578;هاي مهدعليا در امور مملكتي= 48; شروع به محدو= 583; كردن وي مي‌ك= 606;د. تا جائي كه به شاه پيشنهاد كشتن مادر خو= 583; را مي‌دهد،‌ كه مسلماً اي= 606; جريان به گوش مهدعليا مي‌= 85;سد.

دو= 605;ين مسأله كه سؤا= 604; برانگيز است= 48;‌اين است كه امير بر ميزان نفو= 584; زنان در بار قاجار،‌واق = 1; است و به همين دليل درصدد ك= 605; كردن نفوذ مه= 583; عليا مي‌باش= 83;،‌ اما در اين ميان او همسر خود را كه خواهر تني نا= 589;رالدين شاه و يك زن درباري، است را،‌ در نظر نمي‌گيرد. در زمان صدارت او، شاه همانقدر كه براي مخالفي= 06; امير ـ ‌از جمله مهدعلي= 75; ـ جوان است،‌= 576;راي امير هم تفاوتي نكرد= 07; است. همسر امير هم به خاطر پيوند خانوادگي نزديكش با شا= 607; (البته در صورتي كه مسأله نفوذ داشتن روي شا= 607; را كنار بگذاريم) مي‌= 578;وانسته از ميزان نفو= 584; مهدعليا بكاهد.

مس= 571;له ديگر مربوط ب= 607; نوع رابطة امير با روحا= 606;يون مي‌شود.

مس= 604;ماً‌علاوه بر روحانيون= 10; كه با سفارت كشورهاي خار= 80;ي در ارتباط بوده و از آنان دسترو م= 610;‌گرفتند، روحانيوني ه= 05; وجود داشته‌= 75;ند كه اين نوع روابط را نداشته و به همين دليل گروه كثيري ا= 586; مردم ـ با توجه به نفوذ دين در آن زمان ـ از اين گروه حمايت م= 610;‌كردند اين گروه شاي= 583; مانند امير تفكر اصلاحا= 78; نداشتند،‌ اما مسلماً ب= 607; بهتر شدن زندگي مردم، فكر كرده و از كسي كه گام‌ه= 575;ي اساسي در اين راه بردارد، استقبال مي‌= 03;ردند.

سؤ= 575;ل اينجاست كه چرا خارجي‌ه= 75; به اين نكته كه روحانيون به دليل با نفوذ بودن و توانايي‌شا = 6; براي بسيج كردن مردم افراد مناسب= 10; براي برقرار= 10; ارتباط هستند، توجه كردند، اما امير كه در ايران زيسته = 608; در محلي پرور= 588; يافته كه از تمام اين نوع روابط آگاه است، به اين نكته توجه نكرده است؟ آيا او نمي‌ت= 608;انسته در كنار قاطعيتي كه براي از بين بردن روابط روحانيون با خارجي‌ها اعمال مي‌كر= 83;ه، با اين گروه از روحانيون هم ارتباط بر= 602;رار كرده، تا هم حمايت دين و هم حمايت مرد= 605; را، اگر نه كامل بلكه به صورت نسبي،‌ داشته باشد؟

در پايان دو نوع انتقاد به اميركبير وارد است، ‌ي= 603;ي مربوط به عجو= 604; بودن در انجا= 605; اصلاحات و در نتيجه سياستهاي شتابانة اوس= 78; و ديگري بر برقراري روابط او با اشخاص ذينفو= 84; در دربار و كشور مربوط م= 610;‌شود.

«م= 603;ي»‌در كتاب خود در قسمت مربوط ب= 607; تمامي كار امير،‌داست= 5;ني را آورده است كه توجه به آن خالي از لطف نيست.

وق= 578;ي فرمان عزل امير صادر مي= 204;شود او به يكي از نزديكان خود به نام ميرزا هاشم آقا كه ناراحت از فرمان صادره است مي‌گويد: «انديشه به خود راه مده كه تقدير چني= 606; بود ... وگرنه از قبل خود تدبي= 585; اين روز را كرده بودم ...»[10]

شا= 610;د اگر بر ذهن امير اين تفك= 585; تقديري حاكم نبود، در دوران صدارت خود، سياستهاي متعادل‌تر و روابط سياسيR= 04;تري را در پيش مي‌&#= 1711;رفت.

شا= 610;د اگر امير در انجام سياستهاي اصلاحاتي خو= 83;، كمي متعادل‌= 78;ر و صبورتر رفتار مي‌كر= 83; و در عين حال به افراد ديگري به غير از شاه تكيه كرده و در جام&#= 1593;ه‌اي كه هنوز رواب= 591; در درجة اول اهميت است،‌ تنها به دنبا= 604; ضوابط نمي‌گ= 88;ت، ‌پايان كار بهتري از آنچه، خود و قائم مقام دا= 588;تند، پيدا مي‌كرد.

= 05;نابع

1ـ آدميت، فريدون، ‌ام= 10;ركبير و ايران،‌1353

2ـ رضاقلي،‌ علي، جامعه شناسي نخبه كشي، 1377

3ـ زيباكلام، ‌= 89;ادق، ‌سنت و مدرنيته، 1377

4ـ مكي، ‌حسين، زندگاني ميرزا تقي خا= 606; اميركبير، 1365.<= /o:p>

= 05;نابع

= 05;نابع