working paper-jafar aqaee

دانشكده علوم اجتماع= 10; دانشگاه تهران

مساله اميرکبير

محمدرض= ;ا جعفرآقايي<= b>

كارنوشت دانشجويي براي درس مباني تاريخ اجتماعي ايران

موضوع: نقد و بررسي اقدامات اميركبير<= /p>

زير نظر دكتر محمدرض= 75; جوادي يگانه

دي 1384

مي&#= 1585;زا تقي خان در اوج حكومت قاجاريه و در عهد ناصرالد= 10;ن شاه قرار دار= 583; كه همراه با دوران ثبات طولاني حكومتي است. بدون شك بايد امير كبير را از دولتمردا= 06;ي دانست كه نگاهي هدفمن= 83; به توسعه و تر&#= 1602;ي مردم كشور خويش داشت و فضاي ذهني خويش را در نيل به اين هدف مي پروراند اما قبل از هر چيز بايد به تبيي= 606; اين مهم دست ي&#= 1575;فت كه اساساً مس= أله‌ي امير چيست؟

ام&#= 1610;ر پرورش يافته مكتب تبريز بوده و رهياف= 578; مهم اين مكتب نگاه توسعه مند و به تعبيري تجدد = 582;واه بر دستگاه حكومتي بوده. مسأله امير نيز از همين جنس بوده و معطوف به اين هدف ،و ابزاري كه امير بعنوان اولين قدم براي هدف خوي= 588;( كه همان تجدد و نو شدن بود)= بر مي‌دارد تأكيد بر نظم= در نظام اداره ي حكوم= 578; بو&= #1583;.

بن&#= 1575;براين اساساً مسأل= 07; اصلي امير نوعي «نظم‌&= #1605;ندي» بر امور و اجزاي بوروكراتيك حكومت بوده (از جنس همان نظمي كه شايد بتوان گفت در انقلاب 57 ايرا&= #1606; به وحدت كلمه تعبي= ;ر شد) قبل از هر چيز لازم به توضي= 581; است كه نظم در خود نوعي انسجام درون= 10; را بهمراه دارد و لازمه= 204;ي پويايي هر سيستمي انسجامِ<= /span> خو&= #1583; تنظيم دروني آن سيستم است. بنابراين نظ= 05; قبل از هر چيزي در مفهوم ساختا&= #1585; مطرح است. پس اگر ثبات حكومتي شاخص= 07; اساسي و ساختاري دوران ناصري است بايد قبل از هر چيز آن را در مفهوم«<= /span> نظ&= #1605; ميرزا تقي خا= 606;ي» (طباطبايي، 1384) جس&#= 1578;جو كرد.

نگ&#= 1575;ه مكتب تبريز ب= 607; تجدد نوعي نگاه همراه ب= 575; حسرت است بدي= 606; معني كه «چه شد كه آنها، آن شدند و ما نشديم.

در اولين نسخه‌= 07;ا پيچيده شده براي جبران اين خلاء كه معدود رجال مملكتي به آن توجه داشتند تأكيد بيش از حد بر عناصر و گزار= 607;‌هاي روبنايي بود.اينان به نوعي معلول گزيني در اين چارچوب رسيدند.= بدين معنا كه معلولهاي دنياي تجدد ر= 575; برگزيدند بر علتهاي تجدد. از همين منظر است كه امير ك&#= 1576;ير بدنبال غربي كردن ايران م= 610;‌رود، بخش از موارد اطلاحي كه آدميت در كتا= 576; خويش در صفحا= 578; 220-218 آورده از همين نگاه قابل بررسي است. بايد توجه داشت كه در گذار به توسعه غربي بدون دسترسي به علوم مقدماتي و زي= 585; بناي فكري تكنولوژي غربي نمي‌تو= 75;ن به رشد و توسعه به روش غربي رسيد. و اين نكته هما= 606; خلاء جدي بود كه بعدها رضا خان سعي بر كر&#= 1583;ن آن ها بطور جدي در حوزه‌= 607;اي زير بنايي تجدد پي گرفت.

بع&#= 1606;وان مثال مي‌توا= 06; در اين روند توسعه مندي به تأسيس دارالفنون اشاره كرد.

«د&#= 1575;رالفنون اولين قدم جدايي حوزه ا= 586; دانشگاه و يا تقسيم بندي علم و دانش به دانش قديم و دانش جديد بود. اين بدان معنا بود كه گذشته ايران = 608; سنت فكري گذشته را باي= 583; از حال و آينده جدا گرداند.» (فيا&#= 1590;،1381: 3-1)

غافل از اينكه حال و آينده هموار= 07; بر دوش سنت حض&#= 1608;ر خواهند داشت چراكه «همزماني كه پروژه‌هاي امير كبير جريان داشت ا= 586; وجود جريانهاي فك= 85;ي در ايران مانند سنت عظيم فلسفي ملاهادي سبز= 08;اري و فلسفه اعتباري شيخ انصاري غفلت مي‌شد» (فياض،1381: 3-1)

در ادامه مفهوم = نظم مندي، امير به اين نتيجه مي‌رسد كه بايد به ساختار قدرت نگاهي آسيب‌= 88;ناسانه انداخت. اصول= 575; هيچ اصلاح سياسي نمي‌ت= 08;اند از ظاهر مناسبات اجتماعي، اقتصادي و سي= 575;سي به باطن ساختار قدرت ميل كند. امير در قدمهاي بعدي خويش به اين باطنِ<= /span> ساختاري قدر= 78; مي‌پردازد و اين امر را در اصلاح 2گزار&= #1607; مي&#= 8204;بيند يكي اينكه دس= 578; به اصلاح در س= ;اختار سياست ديني مي‌زند و به نوعي سعي در كمرنگ كردن جنبه‌اي ايدئولوژيك¡= 0; قدرت و نقش دين بعنوان عامل مشروعي= 78; بخشي، دارد و در اين راستا است كه «از قد&#= 1585;ت دستگاه روحانيت كاست؛ با كهن= 607; پرستي به پيك= 575;ر برخاست و دستور داد به جاي مديحه و مرثيه‌هاي سست و نحيف مذهبي كه از زمان صفويه مرسوم گشته بود، اشعار نغز و دلكشي بسرايد، خوا= 89; بپسندند و عوام نيز بهر= 607;‌مند شوند» شكيبايي دين= 10; و حمايت از حقوق اقليته= 75;ي مذهبي نيز از اصول سياستش بود. وقتي آنان را به خدمات دولتي گماشت و داخل فعاليتهاي مدني كرد» (= آد&#= 1605;يت، 1353: 220-218.)

ام&#= 1575; گزاره‌ بعدي در اقدامات اصلاح طلبان= 07; امير جدايي نهاد وزارت ا= 586; سلطنت بود زيرا كه اصلا= 581; سلطنت را از الزامات سياسي اصلاح نظام سياسي م= 610; ديد.

«ا&#= 1605;يركبير در پي آن بود كه وزارت را به نهادي تبديل كند كه &#= 1576;تواند پاسدار حوزهR= 04; مصالح ملي‌ا= 10; باشد كه از قلمرو نهاد سلطنت بيرون رفته...» (طباطب= ايي، 1384: 14-6).

ال&#= 1576;ته در اين تحليل نيز بايد فضا= 610; ذهني – اجتما= 593;ي در ايران نيز مورد توجه قرار گيرد. در اين فضا فرهن= 711; ايران در پيو= 606;د مستقيم است ب= 575; پذيرش استبداد شاهانه همان استبداد از جنس فره ايزدي.

پس بازير ساختا= 85; ذهني جامعه‌= 75;ي سر و كار داريم كه نها= 583; سلطنت و شاه را براي حيات خوش لازم،<= /span> بلكه «ظل ا&= #1604;له» م&= #1610;‌داند. در اين فضا دست به باز توليد حيات اجتماع= 10; خويش مي‌زند. پر واضح ست كه براي هر تغييري بايد ابتدا به زيربناي فرهنگي جامع= 07; رفت و اين همان امري بو= 583; كه امير و = مكتب تبريز و بعده= 575; تا رض&#= 1575; خان از آن غفلت ورزيدن= 83;. توسعه و اصلاحات در بعد روبنايي بيش از هر چيز بايد در خاستگاههاي ذهني فرهنگي افراد جامعه احساس نياز گردد.

پس در نتيجه‌گي= 85;ي شتابزده مي‌= 78;وان ادعا كرد كه نگاه توسعه‌= 05;ند هدفدار به ساختارهاي جامعه ايران= 10; تا زماني كه در تعامل و تجانس مستقي= 05; با زمان و مكا&#= 1606; فرهنگ خويش قرار نگيرد و اين نطفه مبارك منعقد نگردد هيچگا= 07; شاهد باروي مناسب در زيس= 578; جهان هويت ايران نخواهيم بود.

البته امير و اميرك= 576;يرها در ايران را بايد در همان زمان خويش به نظاره نشست و اي بساكه از اين رهگذر امير كبيير همواره به عنوان قهرمان اصلا= 81; طلبي جاي خود را در رواق چشم تاريخ ايران حفظ كرد= 07;.

منابع

- آدميت، فريدون (1353)، امير كبير و ايران، تهران: انتشارات خوارزمي، چا= 62; پنجم.

- رضاقلي، علي= 48; (1377)، جامعه‌شن&#= 1575;سي نخبه كشي، قائم مقام، اميركبير، مصدق، تهران: نشر ني.

- طباطبايي، جواد (1384)، بساط كهنه و طرح نو، سياست نامه روزنام= 07; شرق، ص ص 6-4.

- فياض، ابراهيم (1381). نوسازي بر پايه سنتزها= 10; اساسي، پگاه حوزه، شماره 83، ص 3.

- كاتوزيان، محمد علي همايون (1381)، تض&= #1575;د دولت و ملت، نظريه تاريخ = 608; سياست در اير= 575;ن، ترجمه عليرضا طيب، تهران، نشر ني، چاپ دوم.