دانشكده علوم اجتماع= 10; دانشگاه تهران

بررسي مفهو= 605; تجدد در انديشه امير كبير

فرهاد محرابی

كارنوشت دانشجويي براي درس مباني تاريخ اجتماعي ايران

موضوع: نقد و بررسي اقدامات اميركبير<= /p>

زير نظر دكتر محمدرض= 75; جوادي يگانه

دي 1384

ان&#= 1583;يشه اميركبير در فضايي شكل گرفت كه ايرا= 606; اوّلين تجرب= 07;‌هاي برخورد با تمدن غربي را پشت سر مي‌گذ= 575;شت؛ شايد بتوان دوران قائم مقام و اميرك= 576;ير را بعد از تجربة عباس ميرزا به عنوان اولين رويارويي فكري با غرب، بحراني‌تري = 6; و پارادوكسيك= 5;ل‌ترين موقعيت در تاريخ «مدرنيته ايراني» دان= 87;ت. همين شرايط و چگونگي درك جهان نوين و آگاهي بديعي كه جهان جديد را شكل داده است مي‌توان= 83; ديباچه‌اي ب= 85; انديشه اميركبير باشد. شكي نيست كه امير= 603;بير به نسبت درك درستي كه از آگاهي جديد داشت، «در پي تحقق و تحميل مفاهيم جديد در نتيجة روابط و الگوهاي جدي= 83; رفتاري در پيكر فرهنگ و مناسبات قبيلگي ايرا= 06; بود. و زندگي اجتماعي ايران را به صورت نوين قا= 576;ل اجرا نمي‌دا= 06;ست مگر اينكه ل<= /span>وازم حيات جمعي جديد صنعتي د= 585; آن دميده شود&raqu= o;. (رضاقلي، 1378: 118). اميركبير ني= 03; دريافته‌ بو= 83; كه تمدن غربي &#= 1606;ه در «مدرنيته ابزاري» كه ب= 575; تحول در انديشه غربي رخ داده است و اين آگاهي با تأمل در مبان= 610; انديشة غربي پديدار گشته است؛ بر خلاف اين نظريه، «آدميت» در اثر برجسته‌= 75;ش «اميركبير و ايران» مي‌ن= 08;يسد: «در اينكه امير از پيشرفت صنعت مغرب آگاه بوده ترديدي نيست، اما درست نمي‌دا= 06;يم كه تا چه اندازه برخورده بود كه نيروي تحر= 603; مغرب زاده صنعت آن بود و همان، عامل تحول اجتماع= 10; آن گرديد... از نوشته‌ها و گفته‌هاي امير ... نمايان است كه براي فنون غربي ارزش بسزائي قائل است، بر تأثير اقتصادي آن پ= 610; برده بود و يكي از مواد مهم برنامه ا= 608; در ترقي ايرا= 606; ايجاد صنايع جديد بود». (آدميت، 1348: 381). همانطور كه ذكر شد از نظر نگارنده نميR= 04;توان اين نظر آدمي= 578; را پذيرفت، آدميت هر چند يكي از برجست= 607;‌ترين آثار را در معرفي اميركبير نگاشته است ا= 605;ا اين نظر او ناشي از عدم توجه‌اش به شرايط اجتماعي و تأملات فلسف= 10; - سياسي تمدن غرب است؛ رويكرد اميركبير را نمي‌توان در توجه صرف به ظاهر تمدن غر= 576; و روية ابزار= 610; آن يعني صنعت دانست، زيرا اين رويكرد، اميركبير را در نزد ما به س&= #1575;ن غربزده‌اي تام فرو مي‌ك= 575;هد در حالي كه ام&#= 1610;ركبير با درك درستي كه از مباني انديشة غربي = 608; الزامات خرد سياسي نوين داشت، رويكر= 83; عرفي‌اي نسب= 78; به سياست در ايران پيش گرفت كه پايي= 606;‌تر به آن اشاره خواهيم كرد. به عبارت ديگ= 585; «امير به فراست درياف= 78; كه راه رهايي از چنگ غرب، ق&#= 1608;ي‌شدن و صنعتي شدن و بي نياز شدن در تمام زمين= 607;‌هاست و مي‌دانست ك= 607; زمينه اصلي كارزار وي با غرب، ابزار نظامي نيست. معركه اصلي، عرصه پيكار اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي است». (رضا قلي، 1378: 115-114) هر چند بايد در تعديل نظر رضا قلي رويكرد اميركبير را بيشتر شناخت = 608; درك مناسبات نوين جهاني و تلاش براي يافتن جايگا= 07; مناسب براي ايران در عرص= 607; جهاني دانست = 608; نه جدال و «كارزار» با غرب، اما رويكرد كلي ا= 608; مي‌تواند مقبول افتد.

ان&#= 1583;يشه امير كبير و سلف او قائم مقام را بايد &#= 1583;ر راستاي انديشة سياس= 10; جديد درك كرد= 548; اين دو در ميان شرايط تاريك آن بره= 607; از تاريخ ايران آگاهي ژرفي از تجدد به هم رسانيد= 607; بودند و همين را نيز مي‌تو= 575;ن انگيزه اصلي قتل آنها دانست، زيرا آنها به عرصه= 204;اي وارد شدند كه نظام سلطنت د= 585; ايران را تاب آن نبود. طباطبايي ميR= 04;نويسد: «در ميان رجا= 604; سياسي ايران دوره قاجار، نخست قائم مقام و امير كبير بودند ك= 607; نشانه‌هاي ب= 07; پايان رسيدن مشروعيت سلطنت «مستقل» را ديدند و نيز آن دو نخستين &#= 1608;زيراني بودند كه درب= 575;ره اصلاح نظام ح= 603;ومتي ايران به تأم= 604; پرداختند. اگ= 585; اتهام به خيانت به سلطنت را خيانت به «سلطنت مستق= 04;» بدانيم و ما اين اتهام را درست مي‌دان= 10;م، بايد گفت تاريخ نويسي ايران دربار= 07; قائم مقام و اميركبير به خطا نرفته است. آن چه اعتماد السطنه درباره قائم مقام مي‌گوي= 83; و اين كه گويا او مي‌خواست= 07; است سلطنت را از «مجلس وزارت» جدا و خود وزارت كند، چنان كه اشاره كرديم= 48; به معناي اصل= 575;حي در نظام سلطن= 578; مستقل بود كه بايد آن را از مقدمات مشرو= 91; خواهي به شما= 585; آورد». (طباطبايي، آذر 84، سياستنامه روزنامه شرق: 7)= .

اي&#= 1606; كه امير كبير به دنبال برقراري «كن= 87; طيطوسيون» بود كه مي‌تو= 575;ن آن را به «قانون اساسي» ترجم= 07; كرد مي‌توان= 83; جايگاه مدرنيته سيا= 87;ي را در انديشه اميركبير روشن كند.= " اصلاحات اميرتا جايي پيش رفته بود كه مي‌بايست در مناسبات قدرت ميان او و ناصر الدين شاه تجديد نظ= 585; عمده‌اي مي‌= 88;د." (همان: 8).

رو&#= 1610;كرد و انديشة اميركبير در باب مدرنيته هرچند در ايران هم در رويارويي با دستگاه سلطن= 78; دچار مشكل شد و هم با سد روحانيون مرتجعي برخو= 85;د كرد كه انديش= 607; مدرن در منظومه فكري آنها جايگاه= 10; نداشت، اما ب= 607; عنوان اولين تجربه‌ها در برقراري انديشه تجدد = 608; التفات به خر= 583; خود بنياد و سكولار انديشة سياس= 10; مدرن و تلاش در ايضاح شرايط ايران = 608; جايگاه آن در برخورد با تمدن غرب قاب= 604; تأمل است.

منابع

- آدميّت، فريدون، 1348، اميركبير و ايران، تهرا= 06;، خوارزمي، چا= 62; سوم.

- رضاقلي، علي= 48; 1378، جامعه‌شنا= سي نخبه كشي، تهران، ني، چاپ سيزدهم.

- طباطبايي، سيد جواد، 1384، بساط كهنه و طرح نو، سياس= 578; نامه روزنام= 07; شرق، تهران.