مقاله ارائه شده به اولین کنگره روانشناسی ایران- دانشگاه تربیت معلم – 1381

مقدمه‌اي‌ بر شناخت‌ دوراهي‌ اجتماعي‌ و زمينه‌هاي‌ بررسي‌ آن‌ در ايران‌

محمدرضا جوادي‌ يگانه‌

دانشجوي‌ دكتري‌ جامعه‌شناسي‌ دانشگاه‌ تربيت‌مدرس‌

چکیده

دوراهي‌ اجتماعي‌ (Social dilemma) حالتي‌ است‌ كه‌ در آن‌ فرد، ميان‌ نفع‌ فردي‌ و نفع‌ جمعي‌، يكي‌ را بايد انتخاب‌كند. انتخاب‌ نفع‌ فردي‌ در كوتاه‌مدت‌، نفع‌ يك‌ فرد است‌، اما چنانچه‌ همه‌ افراد، نفع‌ فردي‌ را انتخاب‌ كنند، نتيجه‌ دردرازمدت‌ براي‌ همه‌ زيان‌آور خواهد بود. مثالهاي‌ دوراهي‌ اجتماعي‌ عبارتند از: صرفه‌جويي‌ در مصرف‌ آب‌، رفتارافراد در راهنمائي‌ و رانندگي‌، راي‌ دادن‌ و... مسأله‌ دوراهي‌ اجتماعي‌ اصولا در نظريه‌ انتخاب‌ عقلاني‌ .). choice theory Rational) قابل‌ بررسي‌ است‌، با اين‌ تفاوت‌ كه‌ افراد در هنگام‌ تصميم‌گيري‌، علاوه‌ بر ملاحظه‌ منافع‌ خود ـ كه‌عمدتٹ اقتصادي‌ هستند ـ مي‌توانند رعايت‌ هنجارها و ارزش‌ها و همچنين‌ رضايت‌ ناشي‌ از آنها و نيز خشنودي‌هاي‌غيرمادي‌ را نيز به‌ عنوان‌ نفع‌ در نظر بگيرند. براي‌ تحليل‌ رفتار افراد در دوراهي‌ اجتماعي‌ از نظريه‌هاي‌ بازي‌ مي‌توان‌استفاده‌ كرد. بازي‌هاي‌ دوراهي‌ زنداني‌ (prisoner's dilemma)، بازي‌ بزدلانه‌ (chicken game)، بازي‌ مشاركتي‌ ياتضميمني‌ (Assurance game) يا استراتژي‌ تلافي‌ (Tit for tat)، بازي‌ دوراهي‌ اجتماعي‌ (social dilemma game)،بازي‌ اولتيماتوم‌ (ultimatum game)، و بازي‌ ديكتاتور (dictator game)، از انواع‌ مهمترين‌ آنها هستند. البته‌ هر نوع‌بازي‌ با توجه‌ به‌ ساخت‌ رفتار افراد و نيز شرايط و امكانات‌ بازيگران‌ متفاوت‌ است‌. در بررسي‌ نظري‌ مفهوم‌ دوراهي‌اجتماعي‌، همكاري‌، اعتماد، عقلانيت‌، فردگرايي‌ و جمع‌گرايي‌ دخيل‌ است‌. براي‌ حل‌ مسأله‌ دوراهي‌ اجتماعي‌ به‌ نفع‌انتخاب‌ گزينه‌ جمعي‌، از مذهب‌، اخلاق‌، حكومت‌... ياد شده‌ است‌. مقاله‌ حاضر، بدنبال‌ شرح‌ و بسط نظري‌ مفهوم‌ دوراهي‌ اجتماعي‌، عوامل‌ و انگيزه‌هاي‌ افراد در انتخاب‌ هر يك‌ ازدوراه‌، انواع‌ دوراهي‌ اجتماعي‌ و نيز نظريه‌هاي‌ مرتبط با آن‌ و ارتباط دوراهي‌ اجتماعي‌ با متغيرهايي‌ چون‌ جنسيت‌،تحصيلات‌، پايگاه‌ اجتماعي‌ اقتصادي‌، سطح‌ عقلانيت‌، ميزان‌ اعتماد به‌ ديگران‌، ميزان‌ همكاري‌ با ديگران‌، وگرايش‌هاي‌ فردگرايانه‌ يا جمع‌گرايانه‌ است‌. در اين‌ مقاله‌ از نظريات‌ آرگايل‌ (1991)، داوز (1980)، اكل‌ و گروسمن‌ (2001)، الستر (1989)، فودي‌ وهمكاران‌ (1999)، هاردين‌ (1968)، كر (1994)، ليچباخ‌ (1996)، ليبراند و مسيك‌ (1996)، ماركوزي‌ (2001)،ساتو (1989)، تريانديس‌ (1995)، ون‌وگت‌ (1996)، ون‌لانگ‌ و همكاران‌ (1996) و ياماگيشي‌ (1990 و 1996)استفاده‌ شده‌ است‌.

تعريف‌ دوراهي‌ اجتماعي‌

براي‌ مفهوم‌ dilemma ترجمه‌هاي‌ متفاوتي‌ شده‌ است‌: تنگنا، دوراهي‌، برهان‌ قاطع‌ ذوحدي‌، معما، محظور، مشكل‌، و وضع‌دشوار. در اين‌ مفهوم‌ مسأله‌ اين‌ است‌ كه‌ كنش‌ جمعي‌ ممكن‌ است‌ تحت‌ شيوه‌اي‌ از يك‌ دوراهي‌ يا تضاد بين‌ بهترين‌ كنش‌هاي‌ فردي‌ وجمعي‌ قرار بگيرد، جايي‌ كه‌ كنش‌ِ نيازمند به‌ دستيابي‌ به‌ بهترين‌ بازده‌ يا منفعت‌ جمعي‌ يا هدف‌ جمعي‌ با كنش‌ِ موردنياز براي‌ دستيابي‌به‌ بهترين‌ بازده‌ فردي‌ متفاوت‌ است‌ و حتي‌ با آن‌ در تضاد است‌. (تئوميلا،1992) در هر حال‌ مفهوم‌ دوراهي‌ به‌ معناي‌ آن‌ است‌ كه‌كنشگر بين‌ دو گزينه‌ واقع‌ مي‌شود كه‌ با انتخاب‌ يكي‌ از آنها فرد بدنبال‌ تحقق‌ منافع‌ آني‌ خويش‌ است‌ و در گزينه‌ دوم‌ فرد بدنبال‌ تحقق‌منافع‌ جمع‌ يا گروه‌ است‌ كه‌ البته‌ خود وي‌ نيز يكي‌ از اعضاي‌ گروه‌ است‌ و لذا منافع‌ گروه‌، مشتمل‌ بر منافع‌ فرد هم‌ هست‌.

دوراهي‌ اجتماعي‌ (social dilemma) در «دايره‌المعارف‌ روانشناسي‌ پنگوئن‌» (رِبر،1995) چنين‌ تعريف‌ شده‌ است‌:دوراهي‌اجتماعي‌ موقعيتي‌ است‌ كه‌ در آن‌ بازده‌ يا منافع‌ فردي‌ براي‌ يك‌ شخص‌ بالا است‌؛ اگر از هنجارهاي‌ اجتماعي‌ پيروي‌ نكند؛ اما وقتي‌همه‌ افراد چنين‌ كنند، بازده‌ نهايي‌ براي‌ همه‌ افراد كاهش‌ مي‌يابد. بعنوان‌ مثال‌، وقتي‌ در يك‌ مجموعه‌ ساختماني‌، يك‌ نفر براي‌ داشتن‌گرماي‌ زياد در زمستان‌، از حداكثر ظرفيت‌ گرمايشي‌ ساختمان‌ استفاده‌ كند، بيشترين‌ منفعت‌ را خواهد برد و در زمستان‌ با سرما مواجه‌نخواهد شد. اما اگر همه‌ ساكنان‌ آن‌ مجموعه‌ بخواهند چنين‌ كنند، امكانات‌ توليد گرما در ساختمان‌ تكافوي‌ همه‌ آنها را نخواهد داد ولذا تمام‌ افراد ساكن‌ با سرما مواجه‌ خواهند شد.

مساله‌ دوراهي‌ اجتماعي‌، يكي‌ از مهمترين‌ مسائل‌ مطرح‌ در ادبيات‌ِ امروزِ علوم‌ اجتماعي‌ است‌. با بسط‌ دامنه‌ عقلانيت‌ ابزاري‌ وفرديت‌، افراد به‌ دنبال‌ بيشينه‌ كردن‌ منافع‌ فردي‌ خويش‌ هستند. اما موقعيت‌هايي‌ را مي‌توان‌ يافت‌ كه‌ در آن‌، نفع‌ فردي‌ و آني‌ در تعارض‌با منافع‌ جامعه‌ و گروه‌ (كه‌ خود فرد نيز يكي‌ از اعضاي‌ آن‌ است‌) مي‌باشد و در نتيجه‌ با عمل‌ فرد بر حسب‌ نفع‌ فردي‌، عملاً از آن‌ نفع‌نيز بازخواهد ماند. در زندگي‌ امروزي‌، موقعيت‌هاي‌ متعددي‌ را مي‌توان‌ يافت‌ كه‌ دوراهي‌ اجتماعي‌ باشد:

ـ وقتي‌ كه‌ يك‌ فرد از يك‌ پارك‌ و گردشگاه‌ زيبا استفاده‌ مي‌كند، نفع‌ فردي‌ به‌ او حكم‌ مي‌كند كه‌ زباله‌هاي‌ خود را همانجا رها كرده‌و براي‌ تخليه‌ زباله‌، مدتي‌ بدنبال‌ سطل‌ آشغال‌ نگردد. اما در موقعيتي‌ كه‌ همه‌ چنين‌ كنند، ديگر استفاده‌ از پارك‌ و گردشگاه‌ زيبا ميسرنخواهد بود.

ـ وقتي‌ كه‌ در بحران‌ كمبود آب‌، يك‌ نفر بدون‌ توجه‌ به‌ كمبود آب‌، هر نوع‌ استفاده‌اي‌ كه‌ مي‌خواهد، بدون‌ لحاظ‌ صرفه‌جويي‌،مي‌تواند از آب‌ ببرد؛ ولي‌ وقتي‌ كه‌ همه‌ چنين‌ كنند، ديگر هيچ‌ كس‌ نمي‌تواند از آب‌ بهره‌ ببرد، از جمله‌ شخص‌ ذكر شده‌.

ـ هنگام‌ رانندگي‌، اگر فرد طبق‌ قواعد راهنمايي‌ و رانندگي‌، رانندگي‌ كند، بايد با سرعت‌ مطمئنه‌ حركت‌ كند، فاصله‌ خود را باخودروي‌ جلويي‌ تنظيم‌ كند، هنگام‌ تغيير مسير از يك‌ مسير عبوري‌ (line) به‌ مسير ديگر احتياط‌ و تأمل‌ كند، هنگام‌ زرد بودن‌ چراغ‌راهنمايي‌ توقف‌ كند، در هنگام‌ سبقت‌ گرفتن‌ قواعد را رعايت‌ كنند... رعايت‌ همه‌ اين‌ قوانين‌، در نگاه‌ اول‌ باعث‌ كاهش‌ سرعت‌ فرد دررانندگي‌ خواهد شد و لذا ترجيح‌ فردي‌ بر يله‌ و رها رانندگي‌ كردن‌ است‌. اما موقعيتي‌ را تصور كنيد كه‌ همه‌ افراد چنين‌ رانندگي‌ كنند، درآنصورت‌ با ترافيكي‌ چنان‌ پيچيده‌ و در هم‌ فرو رفته‌ روبرو خواهيم‌ شد كه‌ رهايي‌ از آن‌ به‌ چندين‌ برابر وقت‌ احتمالي‌ براي‌ رانندگي‌ يله‌،نياز دارد.

ـ در شهرهاي‌ بزرگي‌ كه‌ با پديده‌هاي‌ آلودگي‌ هوا و وارونگي‌ هوا روبرو هستند، هر فردي‌ مي‌تواند با خود تصور كند كه‌ چنانچه‌تمام‌ افراد در چنين‌ موقعيتي‌، از مسافرت‌هاي‌ غيرضروري‌ در سطح‌ شهر خودداري‌ كنند و نيز تا حد امكان‌ از رانندگي‌ با وسيله‌ نقليه‌شخصي‌ پرهيز كنند، تا از ميزان‌ آلودگي‌ هوا كاسته‌ شود، در اين‌ صورت‌ با استفاده‌ من‌ از وسيله‌ نقليه‌ شخصي‌، چندان‌ برآلودگي‌ هواافزوده‌ نخواهد شد و البته‌ من‌ نيز دردسرهاي‌ سوار و پياده‌ شدن‌ و وسيله‌ نقليه‌ عمومي‌ پيدا كردن‌ را نخواهم‌ داشت‌؛ لذا منافع‌ شخصي‌ايجاب‌ مي‌كند كه‌ از خودروي‌ شخصي‌ استفاده‌ كنم‌. اما چنانچه‌ همه‌ افراد چنين‌ استدلالي‌ با خود داشته‌ باشند، نتيجه‌ آن‌ آلودگي‌ شديدهوا خواهد بود؛ نتيجه‌اي‌ به‌ نفع‌ هيچ‌ كس‌ نخواهد بود.

بر اين‌ مثال‌ها، مي‌توان‌ باز هم‌ افزود: دفاع‌ از كشور در شرايط‌ جنگي‌ با ريسك‌ احتمالي‌ مرگ‌، يا پرهيز از خطر و در نتيجه‌ تحمل‌اشغال‌ و سلطه‌ بيگانه‌ بر جان‌ و مال‌ و ناموس‌ افراد؛ رعايت‌ وجدان‌ كار و تعهد كاري‌ به‌ قيمت‌ كار زياد، يا راحت‌گرايي‌ و آسودگي‌ و درنتيجه‌ كاهش‌ سود عمومي‌ شركت‌ها و سازمان‌ها و زيان‌ عمومي‌ افراد جامعه‌؛ پرهيز از فساد اداري‌ و نگرفتن‌ رشوه‌ و عدم‌ رابطه‌بازي‌ به‌قيمت‌ از دست‌ رفتن‌ پاره‌اي‌ از منافع‌ ـ گاه‌ بسيار زياد ـ ، يا جستجوي‌ منافع‌ فردي‌ در هر موقعيت‌ اداري‌ و به‌ هر قيمتي‌ و در نتيجه‌وجود نظام‌ اداري‌ ناكارآمد و فاسد كه‌ زيان‌ آن‌ گريبانگير عموم‌ مردم‌ خواهد شد؛ و... مثالهاي‌ ديگر هم‌ هست‌: انتخابات‌، ماهيگيري‌،سوء استفاده‌ از بيمه‌، نظام‌ قضاوت‌ جنايي‌، بدهي‌هاي‌ ملي‌، رفاه‌، تعاوني‌هاي‌ كارگري‌، استراتژي‌هاي‌ سرمايه‌گذاري‌ براي‌ رقابت‌هاي‌تجاري‌، اينترنت‌، مخارج‌ غيرقابل‌ كنترل‌ دولتي‌، روند رو به‌ زوال‌ گذاشتن‌ مدارس‌ دولتي‌، فقدان‌ آزادي‌ فردي‌، برنامه‌هاي‌ فردي‌ غيرقابل‌كنترل‌، و بيقيدي‌ نوجوانان‌ و جوانان‌ در مسائل‌ جنسي‌.

دوراهي‌ اجتماعي‌، يك‌ موقعيت‌ را مشخص‌ مي‌كند. موقعيتي‌ كه‌ در آن‌ افراد، عملاً مخير مي‌شوند بين‌ انتخاب‌ نفع‌فردي‌ آني‌ يا نفع‌جمعي‌ درازمدت‌، بنابراين‌ اين‌ نظريه‌ (در چارچوب‌ نظريه‌ انتخاب‌ عقلاني‌) سعي‌ در توصيف‌ و تبيين‌ اين‌ موقعيت‌ و شناخت‌ شرايطي‌دارد كه‌ افراد در آن‌ تمايل‌ به‌ رفتارهاي‌ هميارانه‌ (cooperative ـ انتخاب‌ نفع‌ جمعي‌) يا رفتارهاي‌ غيرهميارانه‌ (defective ـ انتخاب‌نفع‌ فردي‌ آني‌) دارند، و اينكه‌ چه‌ عوامل‌ و ميانجي‌هايي‌، رفتارهاي‌ هميارانه‌ را تسهيل‌ مي‌كند و افزايش‌ مي‌دهد يا از آن‌ ممانعت‌مي‌كند. و البته‌ بدنبال‌ عرصه‌ راه‌ حل‌هايي‌ براي‌ حل‌ اين‌ مسأله‌ به‌ نفع‌ اجتماع‌ نيز هست‌.

تمام‌ رفتارهاي‌ افراد را در قالب‌ اين‌ موقعيت‌ نمي‌توان‌ ريخت‌ و افراد هميشه‌ بين‌ انتخاب‌ نفع‌ فردي‌ و نفع‌ جمعي‌ (و در مواقعي‌ نفع‌ديگران‌) قرار نمي‌گيرند. در بسياري‌ مواقع‌، افراد مطابق‌ هنجارهاي‌ اجتماعي‌ عمل‌ مي‌كنند كه‌ عملاً نفع‌ اجتماعي‌ با رفتار عادي‌ فردمتحقق‌ مي‌شود. اما در موقعيت‌هايي‌ شبيه‌ به‌ آنچه‌ در بالا ذكر شد، يك‌ فرد آگاهانه‌ يا ناخودآگاه‌ در برابر يك‌ دوراهي‌ است‌ و بايد بين‌يكي‌ از اين‌ دوراه‌ انتخاب‌ كند. يك‌ راه‌ با جهت‌گيري‌ نفع‌ فردي‌ است‌ و راه‌ ديگر معطوف‌ به‌ منافع‌ جمع‌ است‌، و دنبال‌ كردن‌ راه‌ اول‌باعث‌ ايجاد مسائل‌ اجتماعي‌ فراواني‌ مي‌شد. اما در ساير موقعيت‌ها و شرايط‌، لزوماً فرد با رفتن‌ بدنبال‌ منافع‌ فردي‌ خويش‌، مسأله‌اجتماعي‌ ايجاد نمي‌كند. بنابراين‌ دوراهي‌ اجتماعي‌ تنها به‌ دنبال‌ توصيف‌ رفتار در يك‌ موقعيت‌ خاص‌ است‌ (كه‌ البته‌ نمودهاي‌فراواني‌ در زندگي‌ روزمره‌ دارد) و نمي‌توان‌ آن‌ را به‌ تمام‌ موقعيت‌ها در جامعه‌ تعميم‌ داد. هنوز هم‌ در بسياري‌ مواقع‌، نظريه‌ «دست‌پنهان‌ بازار» آدام‌ اسميت‌ در جامعه‌ قابل‌ پذيرش‌ است‌ و نفع‌فردي‌ منجر به‌ نفع‌ جامعه‌ و نفع‌ جمعي‌ خواهد شد. اما در اين‌ موقعيت‌هاي‌خاصي‌ كه‌ ذكر آن‌ رفت‌، اينگونه‌ نيست‌.

دوراهي‌ اجتماعي‌ را نبايد به‌ عنوان‌ يك‌ متغير دوتايي‌ِ (binary) انتخاب‌ نفع‌ فردي‌ يا نفع‌ جمعي‌ ديد. بلكه‌ مي‌توان‌ با استفاده‌ ازمنطق‌ فازي‌، مابين‌ نفع‌ فردي‌ و نفع‌ جمعي‌ سطوح‌ متعددي‌ را تصور كرد. گاهي‌ انتخاب‌ بين‌ نفع‌ فردي‌ و نفع‌ جمعي‌ يا حتي‌ انتخاب‌بالاترين‌ ميزان‌ نفع‌ فردي‌ بسيار دشوار است‌. وقتي‌ كه‌ در يك‌ سنگر كاملاً مسدود، نارنجكي‌ انداخته‌ مي‌شود، هر فرد بايد در چند ثانيه‌بين‌ «مرگ‌ همه‌» يا «مرگ‌ يك‌ نفر و بقاي‌ ديگران‌» تصميم‌ بگيرد. چنانچه‌ يك‌ نفر خود را روي‌ نارنجك‌ بيندازد، او قطعاً خواهد مرد وبقيه‌ زنده‌ خواهند ماند. و چنانچه‌ هيچ‌ كس‌ چنين‌ كاري‌ را نكند، همه‌ به‌ احتمال‌ قريب‌ به‌ يقين‌ كشته‌ خواهند شد. حال‌ يك‌ فرد بين‌مرگ‌ تقريباً قطعي‌ خود به‌ همراه‌ ديگران‌ و مرگي‌ قطعي‌ خود با بقاي‌ ديگران‌ بايد انتخاب‌ كند. البته‌ در اين‌ موقعيت‌، مي‌توان‌ روابط‌قدرت‌ را نيز تصور كرد و احتمال‌ داد كه‌ افراد، ضعيف‌ترين‌ فرد حاضر در سنگر را بر روي‌ نارنجك‌ مي‌اندازند. اما در هر حال‌ انتخاب‌ بادر نظر گرفتن‌ هر نوع‌ نفعي‌ در اين‌ موقعيت‌ دشوار است‌. ميزان‌ تفاوت‌ ميان‌ نفع‌ فردي‌ و نفع‌ جمعي‌ و نيز فاصله‌ زماني‌ رسيدن‌ به‌ نفع‌جمعي‌ نيز در انتخابهاي‌ فرد مؤثر است‌. چنانچه‌ كه‌ يك‌ فرد بين‌ رشوه‌ يا پورسانت‌ چند ده‌ميليوني‌ و منافع‌ شركت‌، سازمان‌ و جامعه‌قرار بگيرد، بيشتر احتمال‌ دارد كه‌ نفع‌ فردي‌ خود را انتخاب‌ كند تا وقتي‌ كه‌ ميزان‌ سود حاصل‌ از عمل‌ فردي‌ چندان‌ بالا نباشد. ياهمكاري‌ افراد با يكديگر در موقعيتهايي‌ مانند: صرفه‌جويي‌ در مصرف‌ آب‌، تلاش‌ براي‌ كاهش‌ آلودگي‌ هوا و مقرارت‌ راهنمايي‌ ورانندگي‌ ـ كه‌ سود عمل‌ جمعي‌ در آن‌ بسيار سريع‌ حاصل‌ خواهد شد ـ بيشتر است‌ تا همكاري‌ براي‌ رسيدن‌ به‌ نظم‌ اجتماعي‌ مطلوب‌،اخلاق‌ شهروندي‌، نفع‌ سازماني‌ و ... كه‌ زمان‌ بيشتري‌ را مي‌برد. بنابراين‌ عقلانيت‌ و حسابگري‌ و محاسبه‌ ميان‌ ميزان‌ سود فردي‌ وجمعي‌ در بررسي‌ دوراهي‌ اجتماعي‌ نقش‌ مهمي‌ را دارد.

از منظر پارسونزي‌ نيز مي‌توان‌ كنشگران‌ را فقط‌ در سطح‌ فردي‌ نديد. كنشگر مي‌تواند يك‌ فرد، يك‌ گروه‌، يك‌ سازمان‌، يك‌منطقه‌، يك‌ جامعه‌ كلي‌ يا يك‌ تمدن‌ باشد. (روشه‌، 1376:57) بنابراين‌ يك‌ كنشگر، مي‌تواند بين‌ سطوح‌ متفاوتي‌ از نفع‌ شخصي‌ ونفع‌ جمعي‌ مخير شود:

وقتي‌ كنشگر يك‌ فرد است‌، او مي‌تواند بين‌ منافع‌ فردي‌ خود و منافع‌ جمعي‌ متفاوتي‌ (گروه‌هاي‌ كوچك‌، خانواده‌، گروه‌هاي‌دوستي‌، گروه‌ همسالان‌، محله‌، سازمان‌، شهر، جامعه‌ ملي‌ و ملت‌، بشريت‌ و كل‌ مردم‌ جهان‌) قرار گيرد.

وقتي‌ كنشگر يك‌ خانواده‌ است‌، مي‌تواند بين‌ نفع‌ خانواده‌ و نفع‌ جمع‌هاي‌ بزرگتر مخير شود. مقوله‌اي‌ مانند رشد جمعيت‌ واضافه‌ جمعيت‌ ناشي‌ از باشد و (overpopulation) در نظر نگرفتن‌ نفع‌ جمعي‌ در اين‌ سطح‌ است‌. در مسائل‌ زيستي‌ جهاني‌، يك‌ملت‌ ممكن‌ است‌ به‌ منافع‌ جهاني‌ بي‌اعتنا در كار آلوده‌ كردن‌ محيط‌ زيست‌ باشد، چيزي‌ كه‌ نفع‌ جهاني‌ را به‌ مخاطره‌ مي‌اندازد، هر چندكه‌ ممكن‌ است‌ آن‌ ملت‌ نفع‌ كوتاه‌ مدت‌ از منافع‌ بدون‌ لحاظ‌ مسائل‌ زيست‌محيطي‌ بدست‌ آورد. به‌ همين‌ ترتيب‌ مي‌توان‌ با در نظرگرفتن‌ سطوح‌ متفاوت‌ كنشگر و جامعه‌ كلي‌تر از آن‌، دوراهي‌هاي‌ اجتماعي‌ گوناگوني‌ تصور كرد.

دوراهي‌ اجتماعي‌ انواع‌ متعددي‌ دارد. مسيك‌ و مك‌كله‌لند (1983) از دوراهي‌ زماني‌ (temporal dilemma) و دوراهي‌جمعي‌dilemma) (collective است‌ نام‌ مي‌برند. دوراهي‌ زماني‌، وقتي‌ است‌ كه‌ هزينه‌ انجام‌ يك‌ عمل‌، آني‌ و بلافاصله‌ است‌ ولي‌نفع‌ ناشي‌ از انجام‌ عمل‌، در آينده‌ محقق‌ خواهد شد. مثال‌ دوراهي‌ زماني‌، ارزيابي‌ اجرا (performance appraisal) كه‌ اكثركاركنان‌ شركت‌ها از آن‌ دل‌ خوشي‌ ندارند، چون‌ در كار آنها اختلال‌ ايجاد مي‌كند. ولي‌ اگر اين‌ ارزيابي‌ نباشد، ادامه‌ كار يك‌ سازمان‌ ياشركت‌ با مشكل‌ روبرو خواهد شد. دوراهي‌ جمعي‌ وقتي‌ است‌ كه‌ نفع‌ يك‌ نفر، براي‌ جمع‌ هزينه‌بر است‌. مثال‌ اين‌ نوع‌ دوراهي‌،احتكار است‌. در تقسيم‌بندي‌ ديگر، مسيك‌ و برور (1983) بين‌ حيله‌ (trap) و سپر (fence) تمايز مي‌گذارند. حيله‌ وقتي‌ رخ‌مي‌دهد كه‌ يك‌ مشوق‌ مثبت‌، فرد را به‌ صرف‌ نظركردن‌ از نفع‌ همگاني‌ فرا مي‌خواند. براي‌ مثال‌ در احتكار، فرد نفع‌ مي‌برد در حاليكه‌جمع‌ زيان‌ مي‌كند. اما در سپر يا حفاظ‌، افراد انگيزه‌اي‌ براي‌ انجام‌ عمل‌ جمعي‌ ندارند. بر عهده‌ گرفتن‌ راهنمايي‌ پايان‌نامه‌ دانشجويان‌ دردوره‌ كارشناسي‌ چنين‌ است‌، اكثر اساتيد از زير بار آن‌ شانه‌ خالي‌ مي‌كنند.

نظريه‌ بازي‌ و دوراهي‌ اجتماعي‌

مفهوم‌ دوراهي‌ اجتماعي‌ بر پايه‌ نظريه‌ انتخاب‌ عاقلانه‌ (با تطورات‌ آن‌ و دخالت‌ دادن‌ عوامل‌ اجتماعي‌ در اين‌ نظريه‌) بنا شده‌است‌. در نظريه‌ جامعه‌ انتخاب‌ عاقلانه‌ معطوف‌ به‌ (rational choice theory) مجموعه‌اي‌ از افراد است‌ كه‌ كنش‌ عقلاني‌ دارند.كنش‌ عقلاني‌ در اين‌ منظر، كنش‌ عقلاني‌ (game هدف‌ ـ در تعريف‌ وبر ـ يا كنش‌ مبتني‌ بر عقلانيت‌ ابزاري‌ است‌. اين‌ افرادِ آگاه‌ ومختار و هدف‌مند در هر شرايطي‌ بدنبال‌ بيشينه‌ كردن‌ سود خود هستند. نظريه‌هاي‌ تصميم‌گيري‌ از جمله‌ (Decision Theory)،نظريه‌ كنش‌ جمعي‌ (collective action theory) و نظريه‌ بازيها theory) مهمترين‌ نظرياتي‌ است‌ كه‌ در ذيل‌ِ نظريه‌ انتخاب‌عاقلانه‌ به‌ تحليل‌ و بررسي‌ رفتارهاي‌ ارزيابي‌ در چارچوب‌ تصميم‌گيري‌هاي‌ عاقلانه‌ مي‌پردازد.

نظريه‌ بازي‌ نيز نظريه‌اي‌ برگرفته‌اي‌ رهيافت‌ انتخاب‌ عاقلانه‌ است‌. در اين‌ نظريه‌ ميان‌ عقلانيت‌ پارامتريك‌ و عقلانيت‌ استراتژيك ‌تفاوت‌ گذاشته‌ مي‌شد. در عقلانيت‌ پارامتريك‌، فرد بدنبال‌ بهترين‌ شقوق‌ ممكن‌ است‌ و انتخاب‌ها و رفتارهاي‌ ساير افراد، تأثيرچنداني‌ در انتخاب‌ او نخواهد گذاشت‌، اما در عقلانيت‌ استراتژيك‌، تصميم‌ فرد مبتني‌ بر تصميمات‌ كنشگران‌ و بازيگران‌ ديگر است‌.اين‌ شق‌ از عقلانيت‌، بيشتر در زندگي‌ اجتماعي‌ كارآيي‌ دارد. تعامل‌هاي‌ اجتماعي‌ مي‌تواند در قالب‌ عقلانيت‌ استراتژيك‌ طبقه‌بندي ‌شود. بازي‌ها انواع‌ گوناگوني‌ دارد: بازي‌ سرجمع‌ صفر و غيرِ سرجمع‌ صفر، بازي‌ با استراتژي‌ غالب‌ و بدون‌ استراتژي‌ غالب‌، بازي‌ بانقطه‌ تعادل‌ و بدون‌ نقطه‌ تعادل‌، كه‌ هر كدام‌ مي‌تواند بخشي‌ از رفتار فاعلان‌ مختار را تبيين‌ كند. در بازي‌هاي‌ غيرِ سرجمع‌ صفر،بازي‌هاي‌ كه‌ بيش‌ از يك‌ بار تكرار مي‌شوند و بازي‌هايي‌ كه‌ بازيگران‌ همديگر را مي‌شناسند، احتمال‌ همكاري‌ و رفتارهاي‌ جمع‌گرايانه‌بيشتر است‌ و بيشتر به‌ كار اين‌ تحقيق‌ مي‌آيند.

انواع‌ مختلفي‌ از بازي‌ها ساخته‌ شده‌ است‌. چهار نوع‌ عمده‌ از بازي‌ها عبارتند از:

ـ دوراهي‌ زنداني‌ (perisoner`s dilemma)

ـ بازي‌ تضميني‌ (assurance game)

ـ بازي‌ بزدلانه‌ يا جوجه‌ مرغي‌(chicken game)

ـ بازي‌ همنوايي‌ (coordination game)

در يك‌ حالت‌ ساده‌، مي‌توان‌ رفتار دو بازيگر الف‌ و ب‌ را به‌ دو حالت‌ «همكاري‌» و «عدم‌ همكاري‌» طبقه‌بندي‌ كرد. شكل‌ زيرنشاندهنده‌ رفتارهاي‌ ايندو بازيگر است‌.

بازیگر ب

همکاری

عدم همکاری

بازیگر الف

همکاری

B,b

D,a

عدم همکاری

A,d

C,c

حروف‌ بزرگ‌، ترجيحات‌ بازيگر الف‌ و حروف کوچک ترجيحات‌ بازيگر ب است‌. در بازي‌ «دو راهي‌ زنداني‌»ترجيحات‌ بازيگر الف چنين‌ است‌: a>b>c>d و نيز (a+d)<2bنتيجه‌ اين‌ بازي‌ اين‌ است‌ كه‌ وقتي‌ هر بازيگر ترجيح‌ اول‌ خودرا «عدم‌ همكاري‌ خود و همكاري‌ ديگري‌» انتخاب‌ مي‌كند، در نهايت‌ عدم‌ همكاري‌، استراتژي‌ غالب‌ است‌. لذا طبق‌ اين‌ نوع‌ بازي‌،عمل‌ جمعي‌ عملاً محقق‌ نمي‌شود و «سواري‌ مجاني‌» يا «طفيلي‌گري‌» رخ‌ مي‌دهد.

در بازي‌ تضميني‌، ترجيحات‌ چنين‌ است‌: b>c>d ولي‌ b>a، يعني‌ هر بازيگر تمايل‌ دارد كه‌ استراتژي‌ همكاري‌ را انتخاب‌نمايد، اگر بازيگر مقابل‌ نيز استراتژي‌ همكاري‌ را انتخاب‌ كنند.

در بازي‌ جوجه‌ مرغي‌، ترجيحات‌ چنين‌ است‌: a>b>c ولي‌ d>c، يعني‌ وقتي‌ بازيگر مقابل‌ عدم‌ همكاري‌ را انتخاب‌ مي‌كند،ترجيح‌ با همكاري‌ است‌ نه‌ با عدم‌ همكاري‌.

در بازي‌ همنوايي‌، هر دو طرف‌ يك‌ استراتژي‌ را انتخاب‌ مي‌كنند، همكاري‌ يا عدم‌ همكاري‌. يعني‌ اگر بازيگر الف‌ همكاري‌ راانتخاب‌ كرد، بازيگر ب‌ نيز آن‌ را انتخاب‌ مي‌كنند و اگر بازيگر الف‌ عدم‌ همكاري‌ را بعنوان‌ استراتژي‌ خود پذيرفت‌، بازيگر ب‌ نيز چنين‌خواهد كرد. نظام‌ ترجيحات‌ در اين‌ . بازي‌ چنين‌ است‌: c>d و b>a و نيز b = c (بوناسيچ‌،1995)

در كنار بازي‌هاي‌ فوق‌الذكر، انواع‌ خاص‌ از بازي‌ها طراحي‌ شده‌اند كه‌ بصورت‌ مستقيم‌ به‌ مسأله‌ «دوراهي‌ اجتماعي‌» و رفتار مردم‌در اين‌ موقعيت‌ مي‌پردازد. (استوت‌، 2001) از جمله‌ مهمترين‌ اين‌ بازيها عبارتند از:

ـ بازي‌ دوراهي‌ اجتماعي‌(SDG) (social dilemma games)

ـ بازي‌ اولتيماتوم‌(UG) (ultimatum games)

ـ بازي‌ ديكتاتور(OG) (dictator games)

بازي‌ دوراهي‌ اجتماعي‌ بر پايه‌ بازي‌ دوراهي‌ زنداني‌ در نظريه‌ بازي‌ بنا شده‌ است‌، با اين‌ تفاوت‌ كه‌ در آن‌ بيش‌ از دو بازيگر حضوردارند. نظريه‌ انتخاب‌ عاقلانه‌ پيش‌بيني‌ مي‌كند كه‌ درصد بسيار كمي‌ از مردم‌ در چنين‌ موقعيتي‌ همكاري‌ را انتخاب‌ مي‌كنند، يعني‌ عدم‌همكاري‌ استراتژي‌ مسلط‌ در اين‌ بازي‌ از نظرگاه‌ انسان‌ اقتصادي‌ است‌. اما در ) SDG ميزان‌ همكاري‌ بصورت‌ متوسط‌ 50% است‌. درنوعي‌ صوري‌ (formal) بازي‌ اولتيماتوم‌ دو بازيكن‌ وجود دارد. بازيكن‌ اول‌ (پيشنهاد دهنده‌ يا proposer) مقداري‌ پول‌ از طرف‌آزمايشگر در اختيار دارد و مي‌تواند به‌ صورتي‌ كه‌ خود مي‌خواهد سهم‌ خود و نفر دوم‌ (پاسخ‌ دهنده‌ يا responser) را تعيين‌ كنند وبه‌ نفر دوم‌ پيشنهاد كند (همه‌ پول‌ براي‌ نفر اول‌، بيشتر پول‌، مقدار كمي‌ از پول‌ يا هيچ‌ مقدار از پول‌ براي‌ نفر اول‌)، پاسخ‌ دهنده‌ نيز ياپيشنهاد نفر اول‌ را مي‌پذيرد و در اين‌ صورت‌ پول‌ با ترتيب‌ پيشنهادي‌ بين‌ دو نفر تقسيم‌ مي‌شود، و يا نمي‌پذيرد و در اين‌ صورت‌ هيچ‌يك‌ از طرفين‌ سهمي‌ نمي‌برند. در DG بازي‌ به‌ صورت‌ UG است‌ با اين‌ تفاوت‌ كه‌ نفر دوم‌ حق‌ پذيرفتن‌ پيشنهاد نفر اول‌ را ندارد وپول‌ بصورت‌ آمرانه‌ مطابق‌ نظر نفر اول‌ تقسيم‌ مي‌شود. قاعدتاً نفر اول‌ در UG بايد حداقل‌ ممكن‌ را به‌ نفر دوم‌ پيشنهاد كند و براي‌ نفردوم‌ هم‌ به‌ صرفه‌ است‌ كه‌ اين‌ مقدار حداقل‌ را بپذيرد. ولي‌ جالب‌ است‌ كه‌ پيشنهاددهندگان‌ غالباً مقدار بسيار بيشتري‌ از اين‌ حداقل‌ممكن‌ را پيشنهاد هم‌ مي‌دهند (حدود 50% از كل‌ پول‌ در اختيار) و نفر دوم‌ نيز چنانچه‌ نوع‌ تقسيم‌ منصفانه‌ نباشد، آنرا نمي‌پذيرد.  در ـبه‌ DG با وجود آنكه‌ نفر اول‌ ميتواند هيچ‌ پولي‌ به‌ نفر دوم‌ اختصاص‌ ندهد، باز هم‌ مقداري‌ ـ البته‌ كمتر از ميزان‌ پيشنهاد شده‌ در UGنفر دوم‌ اختصاص‌ مي‌دهند و اين‌ نشان‌ از وجود حداقلي‌ از ديگرخواهي‌ در نفر اول‌ دارد، حتي‌ در موقعيتي‌ كه‌ قدرت‌ كامل‌ با فرد است‌و او مي‌تواند كاملاً در جهت‌ منافع‌ فردي‌ خود عمل‌ كند.

سابقه‌ بررسي‌ دوراهي‌ اجتماعي‌ و يافته‌هاي‌ آن‌

شايد اولين‌ كسي‌ كه‌ به‌ مسأله‌ دوراهي‌ اجتماعي‌ ـ البته‌ بدون‌ ذكر اين‌ مفهوم‌ ـ توجه‌ كرده‌ باشد، گرت‌ هاردين‌ در مقاله‌ معروف‌ خودبا نام‌ «تراژدي‌ اشتراك‌» (the tragedy of commons) (1968) باشد. وي‌ در اين‌ مقاله‌ بحث‌ مي‌كند كه‌ بسياري‌ از مشكلات‌امروزي‌ در جامعه‌ غربي‌ فاقد راه‌ حل‌ تكنيكي‌ هستند. يك‌ مثال‌ آن‌ مشكلات‌ افزايش‌ جمعيت‌ است‌. وي‌ معتقد است‌ كه‌ بهترين‌ گزينه‌براي‌ فرد در مسائل‌ عمومي‌، سهم‌ بردن‌ از كالاهاي‌ همگاني‌ بدون‌ همكاري‌ است‌ و لذا است‌ كه‌ استراتژي‌ طفيلي‌گري‌ غالب‌ مي‌شود.

داوز در مقاله‌ مشهور خود، «دوراهي‌هاي‌ اجتماعي‌»، كه‌ در سال‌ 1980 منتشر شد، دوراهي‌ اجتماعي‌ را چنين‌ تعريف‌ كرده‌ است‌:«دوراهي‌ اجتماعي‌ با دو خصيصه‌ ساده‌ زير تعريف‌ مي‌شود:

ـ هر فرد با انتخاب‌ گزينه‌ عدم‌ همكاري‌ اجتماعي‌ (مانند داشتن‌ فرزند اضافي‌، استفاده‌ از همه‌ قابليت‌هاي‌ مصرف‌ انرژي‌، آلوده‌كردن‌ فضاي‌ مورد استفاده‌ همسايگان‌)، منفعت‌ بيشتري‌ دريافت‌ مي‌كند تا وقتي‌ كه‌ گزينه‌ همكاري‌ اجتماعي‌ را انتخاب‌ مي‌كنند، بدون‌توجه‌ در اينكه‌ ديگران‌ در جامعه‌ چه‌ مي‌كنند.

ـ اما همه‌ افراد منفعت‌ بيشتري‌ مي‌برند، اگر همه‌ همكاري‌ كنند بجاي‌ اينكه‌ بصورت‌ افرادي‌ عمل‌ كنند.» (داوز، 1980: 169)

فهرست‌ مفصل‌ منابع‌ موجود در باب‌ دوراهي‌ اجتماعي‌، نشان‌ از به‌ روز بودن‌ موضوع‌ تحقيق‌ دارد. امروزه‌ در جهان‌ بررسي‌دوراهي‌ اجتماعي‌ و همكاري‌ يا عدم‌ همكاري‌ افراد در اين‌ موقعيت‌ها، بخشي‌ مهمي‌ از ادبيات‌ علوم‌ اجتماعي‌ را تشكيل‌ مي‌دهد.كتاب‌هاي‌ ذكر شده‌ در اين‌ فهرست‌ و نيز كثرت‌ مقالات‌ و پايان‌نامه‌ها، نشان‌ از توجهي‌ دارد كه‌ در دو دهه‌ اخير به‌ اين‌ مسأله‌ مبذول‌شده‌ است‌. اهميت‌ مسأله‌ زماني‌ بيشتر روشن‌ خواهد شد كه‌ توجه‌ داشته‌ باشيم‌ عنوان‌ «دوراهي‌ اجتماعي‌» در ادبيات‌ علوم‌ اجتماعي‌اولين‌ بار توسط‌ داوز (1980) بكار رفت‌. برگزاري‌ حداقل‌ هشت‌ كنفرانس‌ بين‌المللي‌ درباره‌ «دوراهي‌ اجتماعي‌» (هشتمين‌ كنفرانس‌بين‌المللي‌ درباره‌ دوراهي‌ اجتماعي‌ در 1999 برگزار شد) در فاصله‌ اين‌ دودهه‌ نيز بيانگر اهميت‌ مسأله‌ و توجه‌ جهاني‌ علوم‌ اجتماعي‌به‌ آن‌ است‌.

برخي‌ از مهمترين‌ يافته‌ها در باره‌ دوراهي‌ اجتماعي‌ و عوامل‌ مؤثر بر آن‌ چنين‌ است‌:

بستون‌ و ديگران‌ (1995)، سه‌ انگيزه‌ مجزا و مهم‌ در دوراهي‌ اجتماعي‌ را نفع‌ فردي‌، نفع‌ جمعي‌ و نفع‌ ديگران‌(ديگرخواهي‌)مي‌دانند.

اكل‌ و گروسمن‌ (1998) در پژوهشي‌ با الهام‌ از نظر داروين‌ (1847) نشان‌ داده‌اند كه‌ جنسيت‌ در جهت‌گيري‌ افراد مؤثر است‌.بگونه‌اي‌ كه‌ زنان‌ بيشتر جهت‌گيري‌ اجتماعي‌ (socially-oriented) دارند و مردان‌ بيشتر جهت‌گيري‌ فردي‌(individualy-oriented) دارند.

گوتسچي‌ (2000) تأثير شبح‌ آينده‌ (shadow of the future) را بر رفتار در موقعيت‌هاي‌ دوراهي‌ اجتماعي‌ و نيز تجربيات‌بالقوه‌ و گذشته‌اي‌ كه‌ از كنش‌ متقابل‌ فرد با ديگران‌ ناشي‌ شده‌، بررسي‌ كرده‌ است‌.

هوستون‌ و ديگران‌ (2000) نشان‌ داده‌اند كه‌ شرايط‌ رقابتي‌ باعث‌ رفتار رقابتي‌ مي‌شود.

كاميامو (1999) تأثير عدم‌ تجانس‌ِ (heterogenicity) كنشگران‌ را وقتي‌ برخي‌ همكاري‌ را انتخاب‌ مي‌كنند و برخي‌ ديگر عدم‌همكاري‌ را، بر رفتار آنها در موقعيت‌هاي‌ دوراهي‌ اجتماعي‌ بررسي‌ كرده‌ است‌.

كِر (1983) تأثير وقت‌ تلف‌ كردن‌ اجتماعي‌ (social-locfing)، طفيلي‌گري‌ و ضررهاي‌ (losses) انگيزش‌ گروهي‌ را در اين‌ باره‌مورد آزمون‌ قرار داده‌ است‌.

كر و كافمن‌-گيليارد (1994) نشان‌ داده‌اند كه‌ ارتباطات‌ درون‌ گروهي‌، بدليل‌ افزايش‌ احساس‌ هويت‌ گروهي‌ و ترغيب‌ به‌ تعهدبراي‌ همكاري‌، در موقعيت‌هاي‌ دوراهي‌ اجتماعي‌، همكاري‌ را افزايش‌ مي‌دهد. همچنين‌ آنها در پژوهش‌ ديگري‌ (1997)، تأثيرتوجيه‌ كردن‌ رفتارهاي‌ غيرهميارانه‌ (defective) را بوسيله‌ به‌ حداقل‌ رساندن‌ اثربخشي‌ كنش‌هاي‌ هميارانه‌ نشان‌ داده‌اند. اين‌ به‌حداقل‌ رساندن‌ با اين‌ جمله‌ معروف‌ توجيه‌ مي‌شود كه‌ «تازه‌ اگر هم‌ مي‌خواستم‌، نمي‌توانستم‌ كاري‌ بكنم‌».

ناپ‌ (1986) تأثير حالات‌ احساسي‌ مؤثر بر رفتار در موقعيت‌هاي‌ دوراهي‌ اجتماعي‌ را بررسي‌ كرده‌ است‌، رفتارهاي‌ نظير رفتارحالات‌ شاد، عصباني‌، غمگين‌، و يا خنثي‌.

كيمورا (1993) نشان‌ داده‌ است‌ كه‌ تأكيد بر تأثيرات‌ اجتماعي‌ آلودگي‌ هوا تأثير مهمي‌ بر جلوگيري‌ از آلوده‌ كردن‌ هوا توسط‌ مردم‌ندارد. بلكه‌ آنچه‌ مهم‌ است‌ تأثير ادراك‌ افراد از فرايند و نتايج‌ تصميم‌سازي‌هاي‌ اجتماعي‌ آن‌ است‌. ميزان‌ وسوسه‌ شدن‌ مردم‌ براي‌آلودگي‌ صدا و متأثر از ميزان‌ واقعي‌ آسيب‌ ايجاد شده‌ بوسيله‌ آلودگي‌ صدا باشد، از تعداد افراد ديگري‌ كه‌ در آلودگي‌ هوا سهيم‌ هستندمتأثر است‌.

ليچباخ‌ (1996) درك‌ مشترك‌ افراد يك‌ اجتماع‌ را براي‌ با هم‌ عمل‌ كردن‌ براي‌ حل‌ يك‌ مسأله‌ اجتماعي‌ بررسي‌ كرده‌ است‌.

ليبراند و ديگران‌ (1986) تأثير ادراك‌ از همكاري‌ كردن‌ يا نكردن‌ ديگران‌ بر رفتار هميارانه‌ يا غيرهميارانه‌ افراد، بصورت‌آزمايشگاهي‌ مورد بررسي‌ قرار داده‌ است‌.

مينورا (1987) عوامل‌ مؤثر براي‌ متقاعد كردن‌ دانشجويان‌ براي‌ پارك‌ موتور سيكلت‌هاي‌ خود در يك‌ محيط‌ تعيين‌ شده‌ از سوي‌دانشگاه‌ جهت‌ كم‌ كردن‌ شكل‌ سروصدا در دانشگاه‌ و كلاس‌ را چنين‌ بيان‌ كرده‌ است‌:

ـ هنجارها و اعتقادات‌ مؤثر در همكاري‌

ـ ادراك‌ از شرايط‌ ترافيكي‌ محوطه‌ دانشگاه‌

ـ ايستارهاي‌ معطوف‌ به‌ رفتارهاي‌ ديگر افراد براي‌ پارك‌ كردن‌ يا نكردن‌

پترسون‌ (1986) تأثير جهت‌گيري‌هاي‌ بين‌فردي‌، پاسخگوي‌ گروهي‌ و سطح‌ دروني‌ همكاري‌ را بر رفتار در موقعيت‌هاي‌ دوراهي‌اجتماعي‌ بررسي‌ كرده‌ است‌.

پوپ‌ و اوتنس‌ (1986) در پژوهشي‌ تأثير افزايش‌ سود گروهي‌ و طمع‌ براي‌ سهيم‌ شدن‌ در آن‌ را بر رفتار در موقعيت‌ دوراهي‌اجتماعي‌ و نيز عدم‌ معني‌داري‌ تأثير ترس‌ از تقلب‌ را نشان‌ داده‌اند.

روزن‌ و هيج‌ (1998) تأثير ارايه‌ يك‌ پيام‌ متقاعد كننده‌ بر افزايش‌ همكاري‌ را نشان‌ داده‌اند.

ساتو (1989) نيز در تحقيقي‌ نشان‌ داده‌ است‌ كه‌ تأثير مثبت‌ اعتماد بر همكاري‌ كاهش‌ مي‌يابد، وقتي‌ كه‌ بازيگران‌ سطح‌ همكاري‌ديگر با ديگران‌ را كنترل‌ مي‌كنند. همچنين‌ ساتو در پژوهش‌ ديگري‌ (1998) عناصر مؤثر بر همكاري‌ را چنين‌ مشخص‌ كرده‌ است‌.

ـ بي‌انصافي‌ و نابرابري‌ (inequity)

ـ نابرابري‌ درك‌ شده‌ (perceived inequity)

ـ تفاوت‌هاي‌ِ انتسابي‌ِ (attributional differences) علت‌هاي‌ نابرابري‌ (انتساب‌ به‌ خودخواهي‌، عمدي‌ باشد يا وقتي‌ علت‌بي‌تفاوتي‌ به‌ ساختار يا نظام‌ باز گردد)

ـ وجود نابرابري‌هاي‌ اجتماعي‌

تيلور (2000) در پژوهشي‌ انگيزه‌هاي‌ اجتماعي‌ مؤثر در تقويت‌ رفتارهاي‌ هميارانه‌ در دوراهي‌ اجتماعي‌ را چنين‌ ذكر كرده‌ است‌.

ـ عدالت‌ رويه‌اي‌ (procedural)

ـ برابري‌ در رفتارها

ـ بقاي‌ هويت‌ها

ون‌ وگت‌ (1997) تأثير نفع‌ فردي‌ و ارتباطات‌ اجتماعي‌ را در دوراهي‌ اجتماعي‌ بررسي‌ كرده‌ و نشان‌ داده‌ كه‌ رغبت‌ به‌ درگير شدن‌در يك‌ رفتار مطلوب‌ اجتماعي‌ كاهش‌ مي‌يابد، وقتي‌ كه‌ مردم‌ در حمايت‌ كردن‌ از يك‌ راه‌ حل‌ ساختاري‌ شكست‌ مي‌خورند.

ون‌ وگت‌، ون‌ لانگ‌ و ميرتن‌ (1996 الف‌ و 1996 ب‌) عوامل‌ مؤثر بر دوراهي‌ اجتماعي‌ در يك‌ موقعيت‌ پرترافيك‌ را سنجيده‌اندكه‌ افراد ميان‌ دوراهي‌ استفاده‌ از وسيله‌ نقليه‌ شخصي‌ به‌ تنهايي‌ (به‌ عنوان‌ رفتار غيرهميارانه‌) و استفاده‌ از وسايل‌ نقليه‌ عمومي‌ ياهم‌سرنشيني‌ (carpool) با يك‌ فرد ديگر (به‌ عنوان‌ رفتار هميارانه‌) مخير بوده‌اند. آن‌ عوامل‌، چنين‌ بوده‌اند:

ـ ميزان‌ كنترل‌ متصور براي‌ زمان‌هاي‌ مسافرت‌ با خودرو شخصي‌ و با وسايل‌ نقليه‌ عمومي‌

ـ سهولت‌ رفت‌ و آمد

ـ زمان‌ سفر

ـ حفاظت‌ از منابع‌ آب‌ و هوايي‌ در برابر آلودگي‌هاي‌ محيطي‌

ـ هزينه‌هاي‌ سفر

ـ انعطاف‌پذيري‌

واتابه‌ (1992) در پژوهشي‌ دگرگوني‌ از استراتژي‌ تعميم‌ يافته‌ تلافي‌ (TFT) (همكاري‌ اوليه‌) به‌ يك‌ نوع‌ از استراتژي‌ آغازگري‌(trigger) (همكاري‌ ابزاري‌) را مورد آزمون‌ قرار داد و نشان‌ داد كه‌ همكاري‌ وقتي‌ قابل‌ قبول‌ است‌ كه‌ همه‌ اعضاء گروه‌ يك‌ استراتژي‌آغازگري‌ داشته‌ باشند و هيچ‌ كس‌ نتواند طفيلي‌گري‌ را انتخاب‌ كند.

وايك‌ و ديگران‌ (1986) تأثير مشروعيت‌ قدرت‌ بر رفتار بعدي‌ اعضاي‌ گروه‌ را در دو موقعيت‌ متفاوت‌ زير سنجيد:

ـ وقتي‌ توانايي‌ صاحب‌ قدرت‌ ناشي‌ از تلاش‌هاي‌ قبلي‌ است‌ (شرايط‌ شايستگي‌)

ـ و وقتي‌ اين‌ توانايي‌ ناشي‌ از غصب‌ است‌

وايت‌ و وايك‌ (1990) نشان‌ دادند كه‌ پاداش‌ها و تنبيه‌ها به‌ يك‌ اندازه‌ در افزايش‌ همكاري‌ مؤثر هستند.

ياماگيشي‌ (1992) نيز نشان‌ داده‌ كه‌ تأثير اندازه‌ گروه‌ بر همكاري‌ اوليه‌ و ابزاري‌ متفاوت‌ است‌.

ليبراند، ون‌ لانگ‌ و مسيك‌ (1996) در مقاله‌اي‌ كه‌ در دائره‌المعارف‌ روانشناسي‌ اجتماعي‌ بلاك‌ول‌ (Blockwell) تحت‌ عنوان‌«دوراهي‌ اجتماعي‌» نگاشته‌اند، يافته‌هاي‌ قبلي‌ و جديد درباره‌ دوراهي‌ اجتماعي‌ را بصورت‌ خلاصه‌ بررسي‌ كرده‌اند.

از ديد آنها يافته‌هاي‌ قبلي‌ شامل‌ عوامل‌ موقعيتي‌، تفاوت‌هاي‌ فردي‌ و متغيرهاي‌ شخصيتي‌ است‌ و يافته‌هاي‌ جديد شامل‌ بازده‌ وقالب‌، ريسك‌ و عدم‌ قطعيت‌، و فرايند بين‌گروهي‌ و دوراهي‌هاي‌ با ابعاد بزرگتر است‌.

1 ـ عوامل‌ موقعيتي‌ (situational) مؤثر بر دوراهي‌ اجتماعي‌

ـ ساختار بازده‌ پولي‌ (monetary payoff strutucre).

همكاري‌ با كاهش‌ انگيزه‌هاي‌ مرتبط‌ با رفتار غيرهميارانه‌ و نيز با انگيزه‌هاي‌ مرتبط‌ با رفتار هميارانه‌ افزايش‌ پيدا ميكند.

تحقيقات‌ نشان‌ داده‌ است‌ كه‌ مردم‌ بيشتر احتمال‌ دارد در حوزه‌اي‌ همكاري‌ كنند كه‌ ديگران‌ِ وابسته‌ به‌ هم‌ بتوانند در آن‌ حوزه‌هابيشتر سود برسانند.

تأثير ساختار پرداخت‌ هم‌ در كارهاي‌ آزمايشگاهي‌ و هم‌ در مطالعات‌ ميداني‌ نشان‌ داده‌ شده‌ است‌.

ـ امكان‌ ارتباط‌ (possibility of communication)

يكي‌ از جالب‌ترين‌ و بالقوه‌ مهم‌ترين‌ راه‌ها براي‌ فرار از عدم‌ همكاري‌هاي‌ شديد، هماهنگ‌ كردن‌ دوراهي‌ اجتماعي‌ در جهتي‌ است‌كه‌ مردم‌ احساس‌ كنند تعهد دارند، يا واقعاً متعهد شوند كه‌ در رفاه‌ جمعي‌ مشاركت‌ داشته‌ باشند. براي‌ رفتار جمعي‌ پايه‌هاي‌ عقلاني‌وجود دارد و فرصت‌ ارتباطي‌ به‌ مردم‌ كمك‌ مي‌كند كه‌ چنين‌ راه‌حل‌هاي‌ عقلاني‌ جمعي‌ را پيدا كنند.

ـ تعداد مناسب‌ ديگراني‌ كه‌ تمايل‌ دارند كه‌ همكاري‌ را انتخاب‌ كنند.

مردم‌، اگر بپندارند كه‌ ديگران‌ نيز همكاري‌ خواهند كرد بيشتر تمايل‌ دارند همكاري‌ كنند.

اثرات‌ انتظار يا (expectancy effects) ممكن‌ است‌ بر انتخاب‌ گزينه‌ همكاري‌ اثرگذارد، امّا همچنين‌ ممكن‌ است‌ اين‌انتخاب‌ها، از طريق‌ تفاوت‌هاي‌ پس‌ رويدادي‌ (post hoc) آگاهي‌ها مفروض‌ بر انتظارات‌ آنها نيز اثرگذارد.

ـ اندازه‌گروه‌ (group size)

افراد در گروه‌هاي‌ كوچك‌ بيشتر همكاري‌ مي‌كنند تا در گروه‌هاي‌ بزرگ‌. نوعاً با افزايش‌ تعداد گروه‌، همكاري‌ كاهش‌ مي‌يابد تاوقتي‌ تعداد اعضاي‌ گروه‌ هفت‌ يا هشت‌ نفر باشد. اگر تعداد اعضاء بيشتر شود، اندازه‌ گروه‌ تأثير چنداني‌ در ميزان‌ همكاري‌ ندارد.

2 ـ عوامل‌ ديگر:

ـ تفاوت‌هاي‌ فردي‌ از پيش‌ موجود، مانند ارزش‌هاي‌ اجتماعي‌

ـ متغيرهاي‌ شخصيتي‌ مانند اعتماد

علاوه‌ بر يافته‌هاي‌ قبلي‌ شواهد نشان‌ مي‌دهد كه‌ در دوراهي‌هاي‌ اجتماعي‌ چند نفره‌ (n-person) ، همكاري‌ با توجه‌ به‌ عوامل‌زير افزايش‌ مي‌يابد، اگر:

ـ اثربخشي‌ (efficacy) درك‌ شده‌ همكاري‌، بيشتر باشند.

ـ افراد شناخته‌شده‌تر و قويتر باشند.

ـ احساس‌ مسئوليت‌پذيري‌ شخصي‌ بيشتر باشد.

ـ هويت‌ گروهي‌ برجسته‌تر (salient) و قويتر باشد.

عوامل‌ مؤثر در دوراهي‌هاي‌ اجتماعي‌ دو نفره‌ (two-person) براي‌ همكاري‌ عبارتند از:

ـ استراتژي‌ رفتاري‌ طرف‌ مقابل‌

ـ خصوصيات‌ درك‌ شده‌ ديگران‌ِ وابسته‌ به‌ هم‌

پژوهش‌هاي‌ قبلي‌نشان‌ داده‌ است‌ كه‌ بيشترين‌ ميزان‌ همكاري‌ وقتي‌ است‌ كه‌ افراد از يك‌ استراتژي‌ تلافي‌ (اين‌ به‌ آن‌ در) (TFT))tit for tat) استفاده‌ كنند؛ استراتژي‌اي‌ كه‌ با همكاري‌ شروع‌ مي‌شود و انتخاب‌ بعدي‌، بستگي‌ به‌ انتخاب‌ طرف‌ مقابل‌ دارد. افرادهمچنين‌ تمايل‌ دارند همكاري‌ بيشتري‌ از خود نشان‌ دهند، وقتي‌ كه‌ ديگران‌ِ وابسته‌ به‌ هم‌ اخلاقي‌، قابل‌ اعتماد، باهوش‌ به‌ نظر بيايندو نيز زماني‌ كه‌ افراد اعتقاد دارند ديگران‌ نيز اعتقادات‌ و نگرش‌هاي‌ مشابهي‌ دارند.

جنسيّت‌ طرف‌ مقابل‌ تأثيري‌ در همكاري‌ ندارد.

3 ـ بازده‌ و قالب‌(payoff and frame)

مسأله‌ محوري‌ در دوراهي‌ اجتماعي‌ شناخت‌ تأثير بازده‌ و بويژه‌ توصيف‌ فرد تجربه‌ كننده‌ در يك‌ موقعيت‌ از بازده‌، و تعبير از آن‌موقعيت‌ بوسيله‌ افراد درگير است‌. اين‌ توصيف‌ ممكن‌ است‌ ناشي‌ از تفاوت‌هاي‌ فردي‌ در جهت‌گيري‌ ارزش‌هاي‌ اجتماعي‌ باشد و ياناشي‌ از عوامل‌ موقعيتي‌ كه‌ مردم‌ را به‌ نتايج‌ قالب‌ (frame outcome) از طرق‌ متفاوت‌ راهنمايي‌ مي‌كند.

نه‌ تنها بازده‌ها در رفتار مؤثر هستند، بلكه‌ اينكه‌ چگونه‌ اين‌ بازده‌ها قالب‌گيري‌ شده‌اند، نيز در رفتار آنها مؤثر است‌.

بين‌ تصميم‌ براي‌ مشاركت‌ دادن‌ جمع‌ در بخشي‌ از دارايي‌ خود به‌ اميد دريافت‌ چيزي‌ بيشتر از ميزان‌ اوليه‌ مشاركت‌ (موقعيت‌ دادن‌(give-some)) و تصميم‌ براي‌ در اختيار گرفتن‌ بخشي‌ از منابع‌ مشترك‌ جمعي‌ (موقعيت‌ ستاندن‌ است‌، (take-some)) تفاوت‌وجود دارد. سطوح‌ بالاتر همكاري‌ در باشد.give-some بيش‌ از take-some زيرا در آن‌، ممكن‌ است‌ احساس‌ قويتري‌ از اطمينان‌به‌ ديگران‌ و هنجارهايي‌ براي‌ كمك‌ به‌ ديگران‌، موجود

در كار كانمن‌ و تويسكي‌، نظريه‌ چشم‌انداز به‌ (prospect theory) و ارزيابي‌ بردها و باختها (gaines and losses) بررسي‌شده‌ است‌ و در آن‌ بازي‌ give-some عنوان‌ زيان‌ها تصور شده‌ است‌، زيرا ممكن‌ است‌ به‌ سمت‌ رفتارهاي‌ ريسك‌پذير رهنمون‌ شود وبنابراين‌ سطوح‌ پائين‌تري‌ از همكاري‌ را به‌ دنبال‌ داشته‌ باشد.

4 ـ ريسك‌ و عدم‌ قطعيت‌ (risk and uncertanity)

مردم‌ چگونه‌ درباره‌ پاسخ‌ به‌ ريسك‌ و عدم‌ قطعيت‌ مي‌انديشند. در اين‌ زمينه‌ قضاوت‌ مردم‌ درباره‌ فراواني‌ها، فراواني‌هاي‌ِ نسبي‌،احتمالات‌، فهم‌ از درك‌ مردم‌ از ريسك‌، و تحليل‌ تمايلات‌ مردم‌ به‌ درگير شدن‌ در رفتار با نتايج‌ نامطمئن‌، مهم‌ است‌.

گرايش‌هاي‌ مردم‌ درباره‌ ريسك‌ ممكن‌ است‌ در قلمرو اجتماعي‌ و غيراجتماعي‌ خود، متفاوت‌ باشد، كه‌ اين‌ تفاوت‌ بين‌ ترجيحات‌اجتماعي‌ و غيراجتماعي‌ نيز هست‌. فرايند درگير شدن‌ در قضاوت‌ درباره‌ عدم‌ قطعيت‌ اجتماعي‌ و غيراجتماعي‌ نيز متفاوت‌ است‌.

مردم‌ از كنش‌هاي‌ بيهوده‌ اجتناب‌ مي‌ورزند، بويژه‌ اگر برايشان‌ هزينه‌ داشته‌ باشد. چگونه‌ يك‌ فرد ممكن‌ است‌ تأثير يك‌ تصميم‌ رابراي‌ دستيابي‌ به‌ اهداف‌ جمعي‌ برآورد كند.

فايده‌ بخشي‌ ادراك‌ شده‌، عامل‌ اساسي‌ در تعيين‌ تمايل‌ فرد به‌ مشاركت‌ در كالاي‌ همگاني‌ است‌.

پيشگويي‌ خود تأثيربخش‌ در اينجا مي‌تواند بكار آيد، اگر مردم‌ اعتقاد داشته‌ باشند كه‌ ديگران‌ باندازه‌ كافي‌ كه‌ يك‌ عمل‌ جمعي‌ راموفق‌ كنند، وجود دارند، آنگاه‌ مردم‌ به‌ اندازه‌اي‌ مشاركت‌ مي‌كنند كه‌ آن‌ عمل‌ خودبخود موفق‌ خواهد شد.

5 ـ ساختار بين‌ گروهي‌ و دوراهي‌ اجتماعي‌ كلان‌ (intergroup preocess and large scale social dilemma)

يافته‌ها نشان‌ مي‌دهد كه‌ همكاري‌ مي‌تواند با سطوح‌ بالاتر عضويت‌ مشترك‌ گروهي‌ يا هويت‌ گروهي‌ افزايش‌ يابد.

پژوهش‌هاي‌ درباره‌ روابط‌ بين‌ گروهي‌، تفاوت‌ بين‌ گروه‌ها و افراد را نشان‌ مي‌دهد، بگونه‌اي‌ كه‌ رويكرد گروه‌ها به‌ ديگر گروه‌ها (درمقايسه‌ با رويكرد افراد نسبت‌ به‌ يكديگر) كمتر هميارانه‌، كمتر قابل‌ اعتماد و بيشتر رقابت‌آميز است‌.

مسأله‌ راه‌ حل‌ دوراهي‌ اجتماعي‌ در دنياي‌ واقعي‌، يكي‌ از چشم‌اندازهاي‌ آينده‌ مسأله‌ است‌.

اين‌ مسأله‌ به‌ اين‌ پرسش‌ رهنمون‌ مي‌شود كه‌ چگونه‌ حكومت‌، بنگاه‌ يا سازمان‌ مي‌تواند موجب‌ رفتار هميارانه‌ و اجتماعاًپاسخگوي‌ تعداد زيادي‌ از مردم‌ شود؟ دوراهي‌ اجتماعي‌ يك‌ مسأله‌ جمعي‌ است‌ و راه‌حل‌ آن‌ نيز بايد جمعي‌ باشد.

امروزه‌، يك‌ تغيير از توضيح‌ ساده‌ عوامل‌ افزايش‌دهنده‌ همكاري‌ به‌ سمت‌ تمركز بر واسطه‌ها و تعديل‌كننده‌هاي‌ ممكن‌ بر اين‌(mediators and moderators) عوامل‌، وجود دارد.

بررسي‌ دوراهي‌ اجتماعي‌ در ايران‌

آنچه‌ امروزه‌ در جامعه‌ ايران‌ مشاهده‌ مي‌شود، برخي‌ از تحقيقات‌ دانشگاهي‌ مرتبط‌ با موضوع‌ نشاندهنده‌ آن‌ است‌ و نيز در سخنان‌كارشناسان‌، برنامه‌ريزان‌ و مسئولان‌ فرهنگي‌ اجتماعي‌ و حكومتي‌ به‌ كرات‌ به‌ چشم‌ مي‌خورد، حاكي‌ از شدت‌ يافتن‌ و خطرناك‌ بودن‌فردگرايي‌هاي‌ خودمدارانه‌ (egoistic) ناشي‌ از ترجيح‌ منافع‌ آني‌ است‌. عدم‌ رعايت‌ اصول‌ شهروندي‌، قواعد راهنمائي‌ و رانندگي‌،وجدان‌ و تعهد كاري‌، انضباط‌ اجتماعي‌ و... نمونه‌هايي‌ هستند كه‌ وقتي‌ تحت‌ يك‌ عنوان‌ كلي‌ «كم‌ بودن‌ رفتارهاي‌ معطوف‌ به‌ جمع‌»قرار گيرد، همگي‌ حاكي‌ از ارتباط‌ دقيق‌ موضوع‌ دوراهي‌ اجتماعي‌ با مسائل‌ اجتماعي‌ مهم‌ در ايران‌ است‌. تحقيقات‌ انجام‌ شده‌ قبلي‌نيز بر تقدم‌ ارزش‌هاي‌ اقتصادي‌ بر ارزشهاي‌ اجتماعي‌، پايين‌ بودن‌ ميزان‌ عام‌گرايي‌ و بالا بودن‌ فردگرايي‌ و كم‌ بودن‌ ميزان‌ اعتماد تعميم‌يافته‌ دلالت‌ مي‌كند.

در ايران‌ بطور مشخص‌ تحقيقي‌ كه‌ به‌ مسئله‌ دوراهي‌ اجتماعي‌ بپردازد، بسيار كم‌ است‌. يك‌ همايش‌ با عنوان‌ «بررسي‌ علل‌ وعوامل‌ تقدم‌ مصالح‌ جمعي‌ بر منافع‌ فردي‌» توسط‌ اداره‌ كل‌ فرهنگ‌ و ارشاد اسلامي‌ استان‌ تهران‌ (مديريت‌ پژوهشي‌ اداره‌ كل‌ فرهنگ‌و ارشاد اسلامي‌ استان‌ تهران‌، 1379) و يك‌ نظرسنجي‌ با عنوان‌ «نظرسنجي‌ از شهروندان‌ تهراني‌ درباره‌ منافع‌ فردي‌ و جمعي‌»(محمدي‌ شكيبا، 1379) مرتبط‌ترين‌ تحقيقات‌ هستند. البته‌ اكثر مقالات‌ ارائه‌ شده‌ در همايش‌ فوق‌الذكر سطحي‌ است‌ و ارتباط‌ كمي‌ باموضوع‌ دقيق‌ «دوراهي‌ اجتماعي‌» دارد و بيشتر به‌ مساله‌ رابطه‌ فرد و جمع‌ مي‌پردازد. اما برخي‌ از مهمترين‌ نتايج‌ نظرسنجي‌ كه‌ توسط‌مركز مطالعات‌، تحقيقات‌ و سنجش‌ برنامه‌اي‌ صدا و سيما انجام‌ شده‌ و به‌ نظرسنجي‌ از شهروندان‌ تهراني‌ در سال‌ 78 با 567 نمونه‌درباره‌ اين‌ موضوع‌ پرداخته‌ است‌، عبارتند از:

در صورت‌ به‌ دست‌ آوردن‌ ثروت‌ قابل‌ ملاحظه‌، 1/58 درصد پاسخگويان‌ آن‌ را صرف‌ مصارف‌ فردي‌ و شخصي‌ خود و 9/31درصد خرج‌ منافع‌ عمومي‌ و اجتماعي‌ مي‌كنند.

براي‌ 46 درصد افراد نمونه‌ رفع‌ مشكلات‌ خانواده‌ اهميت‌ بيشتري‌ نسبت‌ به‌ ساير خواسته‌ها دارد. خواسته‌هاي‌ ديگر عبارتند از: به‌دست‌ آوردن‌ تحصيلات‌ بهتر براي‌ خود و خانواده‌ (23 درصد)، بهبود وضع‌ جامعه‌ از نظر اقتصادي‌ و اجتماعي‌ (21 درصد) و افزايش‌حق‌ تصميم‌گيري‌ مردم‌ در امور مربوط‌ به‌ دولت‌ و جامعه‌ (9 درصد).

5/74 درصد افراد نمونه‌ گفته‌اند كه‌ بيشتر مردم‌ فقط‌ به‌ فكر خودشان‌ هستند و يك‌ چهارم‌ افراد نمونه‌ (25 درصد) نيز گفته‌اند كه‌بيشتر مردم‌ به‌ فكر كمك‌ به‌ يكديگر هستند.

5/39 درصد افراد نمونه‌ در حد «زياد» معتقدند كه‌ مردم‌ به‌ فكر اين‌ هستند كه‌ كار خودشان‌ راه‌ بيفتد و برايشان‌ مهم‌ نيست‌ كه‌ حق‌يا نوبت‌ ديگران‌ زير پا گذاشته‌ شود و 5/18 درصد در حد «كم‌» با اين‌ مسئله‌ موافقند.

65 درصد پاسخگويان‌ گفته‌اند كه‌ اكثر مردم‌ شغلي‌ را ترجيح‌ مي‌دهند كه‌ درآمد خوبي‌ داشته‌ باشد، هر چند كه‌ چندان‌ براي‌ جامعه‌مفيد نباشد، و در مورد خودشان‌ گفته‌اند كه‌ شغلي‌ را ترجيح‌ مي‌دهند كه‌ مفيد به‌ حال‌ جامعه‌ باشد، حتي‌ اگر چندان‌ درآمد خوبي‌نداشته‌ باشد.

40 درصد پاسخگويان‌ تمايل‌ مردم‌ را به‌ مشاركت‌ در فعاليت‌هايي‌ كه‌ به‌ نفع‌ كل‌ جامعه‌ و به‌ ضرر منافع‌ شخصي‌ باشد، «اندك‌»دانسته‌اند و 19 درصد تمايل‌ آنها را «زياد» ارزيابي‌ كرده‌اند.

40 درصد پاسخگويان‌ تمايل‌ خود را براي‌ چشم‌پوشي‌ از برخي‌ خواسته‌هاي‌ خود براي‌ مشاركت‌ در فعاليت‌هاي‌ جمعي‌ كه‌ به‌ نفع‌كل‌ جامعه‌ باشد، «زياد» ارزيابي‌ كرده‌اند.

38 درصد افراد نمونه‌ چندان‌ به‌ همكاري‌ ديگران‌ در رفع‌ مشكلات‌ اجتماعي‌ خود اميدوار نبودند و 5/21 درصد نيز در حد«زيادي‌» به‌ اين‌ مسئله‌ اميد داشتند.

79 درصد افراد نمونه‌ گفته‌اند كه‌ چندان‌ نمي‌توان‌ به‌ بيشتر مردم‌ اعتماد كرد و در برابر، 20 درصد گفته‌اند كه‌ بيشتر مردم‌ قابل‌اعتمادند.

چند پايان‌نامه‌ نيز به‌ بررسي‌ عام‌گرايي‌ در تهران‌ مي‌پردازد (بيات‌،1372؛ عظيمي‌ هاشمي‌، 1372؛ اميركافي‌، 1375؛ رزازي‌فر،1376). عام‌گرايي‌ با تعريفي‌ كه‌ خواهد آمد، شباهت‌ مفهومي‌ زيادي‌ با دوراهي‌ اجتماعي‌ دارد.

عام‌گرايي‌ (Universalism) در برابر خاص‌گرايي‌ (Particularism): اين‌ دوراهي‌ حاصل‌ تعاملاتي‌ است‌ كه‌ در آنها نوع‌ملاك‌هاي‌ سنجشي‌ كه‌ بايد بكار روند يا عام‌ و مبتني‌ بر اجماع‌ و يا كاملاً منحصر به‌ بازيگران‌ خاصي‌ هستند. از منظري‌ ديگر، در هرموقعيت‌ كنشگر با اين‌ دوراهي‌ مواجه‌ است‌ كه‌ يا موجب‌ استانداردهاي‌ عام‌ عمل‌ نمايد و يا با توجه‌ به‌ نوع‌ رابطه‌ خاصي‌ كه‌ با سوژه‌دارد، نوع‌ عمل‌ را تغيير دهد. براي‌ مثال‌ افراد به‌ هنگام‌ مراوده‌ با كودكاني‌ كه‌ نمي‌شناسند ممكن‌ است‌ از معيار عام‌گرايانه‌ «هوش‌»استفاده‌ كنند، اما در مورد فرزند خويش‌ معيارهاي‌ خاص‌گرايانه‌ را در نظر بگيرند.

در باب‌ عام‌گرايي‌ تحقيق‌  دكتر چلبي‌ تحت‌ عنوان‌ «بررسي‌ تجربي‌ نظام‌ شخصيت‌ در ايران‌» (1381) كه‌ در پنج‌ شهر تهران‌، مشهد،كرمان‌، تبريز و استهبان‌ در اوايل‌ سال‌ 1377 بر روي‌ 2021 نمونه‌ انجام‌ شده‌،از بقيه‌ كامل‌تر است‌. وي‌ عام‌گرايي‌ را با 8 دوراهي‌سنجيده‌ است‌. نمونه‌اي‌ از اين‌ دوراهي‌ها عبارت‌ است‌ از:

دوراهي‌ افسر راهنمايي‌: يكي‌ از افسران‌ راهنمايي‌ دستور توقف‌ ماشيني‌ را مي‌دهد كه‌ راننده‌ آن‌ از چراغ‌ قرمز عبور كرده‌ است‌. بعداز توقف‌ ماشين‌، افسر مربوطه‌ متوجه‌ مي‌شود كه‌ راننده‌ آن‌ يكي‌ از بستگانش‌ است‌. افسر مزبور با خود فكر مي‌كند كه‌ بخاطر دوستي‌ وآشنايي‌، دور از انصاف‌ و مروت‌ است‌ كه‌ آشناي‌ خود را جريمه‌ كند، بهمين‌ دليل‌ صرفاً به‌ او تذكر مي‌دهد و از جريمه‌ كردن‌ وي‌خودداري‌ مي‌كند. آيا شما كار اين‌ افسر پليس‌ را مي‌پسنديد؟

در هر گويه‌ براي‌ كنشگر اصلي‌، پارادوكسي‌ در تصميم‌گيري‌ وجود دارد، بدين‌ معني‌ كه‌ كنشگر اصلي‌ سناريو در برخورد با كنشگرديگر، يا بايد ملاك‌ و قواعد حاكم‌ بر شرايط‌ كنش‌ را ملاك‌ تصميم‌گيري‌ خود قرار دهد و يا اين‌ كه‌ قواعد حاكم‌ بر روابط‌ شخصي‌ خود باكنشگر ديگر را. اجازه‌ دهيد سناريوي‌ اول‌ را مدنظر قرار دهيم‌. در اين‌ سناريو افسر راهنمايي‌ در وضعيت‌ ترافيكي‌ قرار دارد و حين‌انجام‌ وظيفه‌ متوجه‌ سرعت‌ غيرمجاز اتومبيلي‌ مي‌شود. به‌ راننده‌ دستور توقف‌ مي‌دهد. بعد از توقف‌ ماشين‌، افسر مربوطه‌ متوجه‌مي‌شود كه‌ راننده‌ يكي‌ از بستگانش‌ است‌. افسر با خود فكر مي‌كند كه‌ به‌ دليل‌ آشنايي‌ دور از انصاف‌ است‌ (هنجارهاي‌ ناظر بر روابط‌دوستي‌ و شخصي‌) كه‌ وي‌ را جريمه‌ كند. به‌ همين‌ دليل‌، فقط‌ به‌ او تذكر مي‌دهد و از جريمه‌ كردن‌ وي‌ (هنجار حاكم‌ بر وضعيت‌ترافيك‌) خودداري‌ مي‌كند. با طرح‌ چنين‌ سناريويي‌ و نتيجه‌ تصميم‌گيري‌ افسر پليس‌، از پاسخگو خواسته‌ شده‌ صحت‌ و سقم‌ تصميم‌افسر پليس‌ را ارزيابي‌ كند. تأييد چنين‌ تصميمي‌ دال‌ بر تمايل‌ به‌ خاص‌گرايي‌ پاسخگو تلقي‌ مي‌شود و در آن‌ معرف‌ تمايل‌ به‌ عام‌گرايي‌.ساير سناريوها نيز همگي‌ حاوي‌ چنين‌ پارادوكسي‌ (محظوري‌) است‌. يافته‌هاي‌ موجود نشان‌ مي‌دهد كه‌ از كل‌ پاسخگويان‌ فقط‌ 1/14درصد با تصميم‌ افسر راهنمايي‌ موافق‌ بوده‌اند (يعني‌ تصميم‌گيري‌ خاص‌ گرايانه‌)، 11 درصد مردد بوده‌اند و 9/74 درصد با تصميم‌مزبور مخالف‌ بوده‌، آن‌ را غلط‌ مي‌دانسته‌اند؛ يعني‌ اين‌ عده‌ (9/74 درصد) در ارزيابي‌ خود از تصميم‌گيري‌ متخذه‌ در سناريو، تمايل‌عام‌گرايانه‌ از خود نشان‌ داده‌اند.

در ميان‌ سناريوهاي‌ 1 تا 7 حداقل‌ پذيرش‌ خاص‌گرايانه‌ پاسخگويان‌ 1/14 و حداكثر پذيرش‌ خاص‌گرايانه‌ 9/18 درصد است‌. برعكس‌، حداقل‌ تمايل‌ عام‌گرايانه‌ 13/68 و حداكثر تمايل‌ عام‌گرايانه‌ 9/74 درصد است‌.

يافته‌هاي‌ اين‌ تحقيق‌ نشان‌ مي‌دهند كه‌ حداقل‌ در پنج‌ شهر نمونه‌، تمايل‌ عام‌گرايانه‌ در سطح‌ نظام‌ شخصيت‌ در حد قابل‌ قبولي‌بالاست‌. يعني‌ در حال‌ حاضر آمادگي‌ شخصيتي‌ به‌ طور بالقوه‌ در ميان‌ درصدِ بالايي‌ از جمعيت‌ شهري‌ براي‌ برخورد عام‌گرايانه‌ وجوددارد. به‌ فعل‌ تبديل‌ كردن‌ چنين‌ امكاني‌ موكول‌ به‌ آن‌ است‌ كه‌ اولاً نظام‌ هنجاري‌ و قانوني‌ جامعه‌ تا حد ممكن‌ متجانس‌ باشد و همزمان‌سوگيري‌ عام‌گرايانه‌ داشته‌ باشد، ثانياً در سطح‌ اجرا نخبگان‌ جامعه‌، قوانين‌ و هنجارهاي‌ جامعه‌ را در عمل‌، عام‌گرايانه‌ مراعات‌ كنند، به‌طوري‌ كه‌ ساخت‌ فرصت‌ها و منطق‌ وضعيتي‌ افراد، كم‌ و بيش‌ به‌ آنها اجازه‌ دهد ميل‌ به‌ عام‌گرايي‌ِ خود را كه‌ در سطح‌ نظام‌ شخصيت‌غالب‌ به‌ نظر مي‌رسد، در عمل‌ و در سطح‌ نظام‌ رفتاري‌ خود در جامعه‌ به‌ منصه‌ ظهور برسانند.

كتاب‌ «در پيرامون‌ خودمداري‌ ايرانيان‌» (قاضي‌مرادي‌، 1378) نيز به‌ مسأله‌ روانشناسي‌ اجتماعي‌ مردم‌ ايران‌ (عنوان‌ فرعي‌ كتاب‌)پرداخته‌ است‌. اين‌ كتاب‌ تلاشي‌ است‌ براي‌ روشن‌ كردن‌ تمايز ميان‌ فردگرايي‌ و خودمداري‌ و نيز نشان‌ دادن‌ ابعاد خودمداري‌ ايرانيان‌،از ديدگاه‌ روان‌شناسي‌ اجتماعي‌. اين‌ فرض‌ كه‌ ايرانيان‌ خودمدار هستند نه‌ فردگرا، مسأله‌اي‌ است‌ تحقيقات‌ قبلي‌ نيز به‌ انحاء ديگر والبته‌ بصورت‌ ناقص‌ به‌ آن‌ پرداخته‌اند و البته‌ اولين‌ متن‌ مكتوب‌ آن‌ در دوران‌ جديد به‌ كتاب‌ «خلقيات‌ ما ايرانيان‌» نوشته‌ جمالزاده‌برمي‌گردد.

از نظر نويسنده‌ هويت‌ فردي‌ به‌ مفهوم‌ نوين‌ آن‌، ناشي‌ از شرايطي‌ است‌ كه‌ در آن‌ فرد بتواند مستقل‌ (و نه‌ جدا) از جامعه‌ به‌خودتحقق‌بخشي‌ بپردازد، همچنان‌ كه‌ فردگرايي‌ حاصل‌ نگرش‌ يكسويه‌ به‌ هويت‌ بورژوازي‌ در شرايط‌ جامعه‌ سرمايه‌داري‌ است‌ كه‌ به‌استقرار نظام‌ ليبراليستي‌ در حوزه‌ سياسي‌ جامعه‌ مي‌انجامد. از همين‌رو سامان‌ غيرعقلاني‌ و ناانسانگرايانه‌ جامعه‌ ذره‌اي‌ شده‌ در ايران‌معاصر را نمي‌توان‌ با فردگرايي‌ ترجيح‌ داد. وي‌ گرايش‌ انسان‌ به‌ زندگي‌ در قلمرو رفع‌ نيازها و تحقق‌ منافع‌ و مصالح‌ شخصي‌ وخصوصي‌ بي‌واسطه‌ و آني‌ و فوري‌ را به‌ عنوان‌ تعريف‌ خودمداري‌ ذكر مي‌كند. (ص‌ 29) نويسنده‌، استغراق‌ در زندگي‌ روزينه‌، بينش‌روزينه‌، ذهنيت‌ استبدادزده‌، ستروني‌ و تقليد، تجاوزنگري‌ و خشونت‌، فساد، فقدان‌ عشق‌ و دوستي‌، نااميدي‌، تحقيرشدگي‌ و حس‌حقارت‌ مي‌داند و به‌ تفصيل‌ درباره‌ هر يك‌ از آنها سخن‌ گفته‌ است‌. البته‌ بيان‌ نويسنده‌ بيشتر بصورت‌ تحليلي‌ است‌ و از نشانه‌هاي‌عمومي‌ يك‌ اثر علمي‌ در آن‌ اثري‌ نيست‌. يعني‌ اولاً آماري‌ براي‌ اثبات‌ مطالب‌ خود نياورده‌ و ثانياً مستند نيز صحبت‌ نكرده‌ است‌.منابع‌ ايشان‌ بسيار محدود است‌ در حالي‌ كه‌ چنين‌ تحقيقي‌ قاعدتاً مي‌بايست‌ بر پايه‌ انبوهي‌ از داده‌هاي‌ سفرنامه‌ها و خاطرات‌ و... بناشود، اما بيشتر بر پايه‌ بيان‌ و استنباط‌ِ ـ نه‌ چندان‌ استدلالي‌ ـ نويسنده‌ است‌. اما از باب‌ توجه‌ به‌ مسأله‌ خودمداري‌ و زندگي‌ روزمره‌ ونيز جستجوي‌ فردي‌ و آني‌ منافع‌ فردي‌، بسيار مي‌تواند در تحقيق‌ بكار آيد.

ساير منابع‌ موجود، ارتباط‌ چنداني‌ با اين‌ موضوع‌ ندارند و در هر حال‌، در ايران‌ هنوز تحقيق‌ مستقلي‌ كه‌ به‌ موضوع‌ دوراهي‌اجتماعي‌ بپردازد، منتشر نشده‌ است‌.

نتيجه‌گيري‌

نگاهي‌ به‌ ادبيات‌ موضوع‌، نشان‌ مي‌دهد كه‌ بيشتر تحقيقات‌ انجام‌ شده‌ درباره‌ رفتار در موقعيت‌ دوراهي‌ اجتماعي‌، به‌ رفتار فرد درگروه‌هاي‌ كوچك‌ باز مي‌گردد و اصولاً يكي‌ از متغيرهاي‌ اصلي‌ در نوع‌ رفتار فرد، اندازه‌ گروه‌ است‌ و اينكه‌ آيا تغيير در اندازه‌ گروه‌ به‌تغيير در نوع‌ رفتار فرد (هميارانه‌ يا غيرهميارانه‌) منجر مي‌شود يا خير. تعداد زيادي‌ از اين‌ تحقيقات‌ نيز با همين‌ رويكرد، آزمايشگاهي‌(experimental) بوده‌اند.

اما مسأله‌ اصلي‌ در باب‌ دوراهي‌ اجتماعي‌ در ايران‌ به‌ رفتار در گروه‌هاي‌ كلان‌ و جامعه‌ كلي‌ بازمي‌گردد كه‌ اخلاق‌ شهروندي‌ معرف‌آن‌ است‌. نگرانيها و دغدغه‌ها نيز به‌ فقدان‌ اخلاق‌ شهروندي‌ در ميان‌ بخش‌ وسيعي‌ از مردم‌ ارجاع‌ دارد. مسأله‌ دوراهي‌ اجتماعي‌ به‌خوبي‌ بر اين‌ مسأله‌ تأكيد مي‌كند و دقت‌ در آن‌ و شناخت‌ عوامل‌ مؤثر بر آن‌ و راه‌ حل‌هاي‌ مسأله‌ به‌ نفع‌ اجتماع‌، نياز امروز جامعه‌ مااست‌ كه‌ براي‌ آن‌ بايد انديشمندان‌ وقت‌ و دقت‌ بيشتري‌ صرف‌ كنند. اين‌ مقاله‌ صرفاً به‌ عنوان‌ مقدمه‌اي‌ براي‌ گشايش‌ اين‌ بحث‌ نوشته‌شده‌ و اميد است‌ كه‌ مؤثر واقع‌ شود.

منابع‌

ـ اميركافي‌، مهدي‌. اعتماد اجتماعي‌ و عوامل‌ مؤثر بر آن‌. تهران‌: دانشگاه‌ شهيد بهشتي‌. پايان‌نامه‌ كارشناسي‌ ارشد پژوهشگري‌علوم‌ اجتماعي‌، 1375.

ـ بيات‌، فريبرز. رابطه‌ عام‌گرايي‌ با اخلاق‌. تهران‌: دانشگاه‌ شهيد بهشتي‌. پايان‌نامه‌ كارشناسي‌ ارشد پژوهشگري‌ علوم‌ اجتماعي‌.،1372

ـ چلبي‌، مسعود. بررسي‌ تجربي‌ نظام‌ شخصيت‌ در ايران‌ . تهران‌: موسسه‌ پژوهشي‌ فرهنگ‌، هنر و ارتباطات‌، 1381.

ـ رزازي‌فر، افسر. بررسي‌ مفهوم‌ هويت‌ جمعي‌ و جايگاه‌ هويت‌ ملي‌ در شهر مشهد با تأكيد بر تأثير دو عامل‌ عام‌گرايي‌ و عدالت‌توزيعي‌ بر هويت‌ جامعه‌اي‌ (ملي‌). پايان‌نامه‌ كارشناسي‌ ارشد پژوهش‌ اجتماعي‌. دانشگاه‌ فردوسي‌ مشهد، 1376.

ـ روشه‌، گي‌. جامعه‌شناسي‌ تالكوت‌ پارسونز. ترجمه‌ عبدالحسين‌ نيك‌گهر. تهران‌: تبيان‌، 1376.

ـ عظيمي‌ هاشمي‌، مژگان‌. عام‌گرايي‌ و عوامل‌ مؤثر بر آن‌. تهران‌: دانشگاه‌ شهيدبهشتي‌. پايان‌نامه‌ كارشناسي‌ ارشد پژوهشگري‌علوم‌اجتماعي‌، 1372.

ـ قاضي‌مرادي‌، حسن‌. پيرامون‌ خودمداري‌ ايرانيان‌: پژوهشي‌ در روانشناسي‌ اجتماعي‌ مردم‌ ايران‌. تهران‌: ارمغان‌،1378.

ـ محمدي‌ شكيبا، عباس‌. نظرسنجي‌ از شهروندان‌ تهراني‌ درباره‌ منافع‌ فردي‌ و جمعي‌. تهران‌: مركز تحقيقات‌، مطالعات‌ و سنجش‌برنامه‌اي‌ صدا و سيما، 1379.

ـ مديريت‌ پژوهشي‌ اداره‌ كل‌ فرهنگ‌ و ارشاد اسلامي‌ استان‌ تهران‌. مجموعه‌ مقالات‌ نخستين‌ همايش‌ بررسي‌ علل‌ و عوامل‌ تقدم‌مصالح‌ جمعي‌ بر منافع‌ فردي‌، 1379.

- Batson, C. D. & J. G. Batson & R. M. Todd & B. H. Brummett et al. Empathy and thecollective good: Caring for one of the others in a social dilemma.Journal of Personality and SocialPsychology. 1995, 68(4): 619-631

- Bonacich, P.F. Four Kinds of Social Dilemmas Within Exchange Networks.Current Researchin Social Psychology.1995, 1:1.

- Darwin, Charles.The Descent of Man and Selection in Relationto Sex.New York: Hurst & Company. 1847.

- Dawes, R. Social dilemmas.Annual Review of Psychology. 1980, 31: 169-193.

- Eckel, Catherine C. & Philip J. Grossman .Chivalry and Solidarity in Ultimatum Games.Economic Inquiry. (in press)

- Foddy, M. & M. Smithson & S. Schneider & M. Hogg (Eds.).Resolving Social Dilemmas.Dynamic, Structural and Intergroup Aspects.Philadelphia, PA.: Psychology Press. 1999.

- Gautschi, T. History effects in social dilemma situations.Rationality and Society. 1999/2000, 12, 131-162.

- Hardin, G. The tragedy of the commons.Science . 1968, 162:1243-1248.

- Houston, J. M. & J. Kinnie & B. Lupo & C. Terry & S. S. Ho. Competitiveness and conflictbehavior in simulation of a social dilemma.Psychological Reports. 2000, 86(3,Pt2): 1219-1225.

- Kamiyama, H. Social Dilemma Models under the Heterogeneity of Actors; Transliteratedtitle not available. IN: Graduate School of Humanities & Sociology U of Tokyo, Hongo,Bunkyo-ku, Tokyo 113-0033, Japan .Riron to Hoho / Sociological Theory and Methods.1999, 13, 2(24): 209  -224.

- Kerr, N. L. & C. M. Kaufman Gilliland. Communication, commitment, and cooperation insocial dilemma.Journal of Personality and Social Psychology. 1994, 66(3): 513-529

- Kerr, N. L. Motivation losses in small groups: A social dilemma analysis.Journal of Personality and Social Psychology.1983, 45(4): 819-828

- Kerr, Norbert L. & C. M. Kaufman Gilliland "...and besides, I probably couldn't have made adifference anyway : Justification of social dilemma defection via perceived self-inefficacy"Journal of Experimental Social Psychology.1997, 33(3): 211-230

- Kimura, K. Perception of Pollution as a Social Dilemma. IN:  Dept Sociology Shizuoka U,422 Japan.Journal of Mathematical Sociology . 1993, 18(1) : 81-91.

- Knapp, A. Die Auswirkungen emotionaler Zustaende auf das Loesen eines sozialenDilemmas. / The effects of emotional states on the resolution of a social  dilemma.Zeitschrift  fuerSozialpsychologie.1986, 17(3): 160-172

- Lichbach, M. I.The Cooperator's Dilemma.University of Michigan Press, Ann Arbor, 1996.

- Liebrand, W. B. & H. A. Wilke & R. Vogel & F. J. Wolters. Value orientation andconformity: A study using three types of social  dilemma games.Journal of Conflict Resolution. 1986, 30(1): 77-97

- Liebrand, W. B. G. & P. Van Lange & D. M. Messick. Social Dilemmas. In A. S. RManstead, & M. Hewstone (Eds.),The Blackwell Encyclopedia of Social Psychology(1st, pp. 546-551).Oxford: Blackwell. 1996.

- Messick, D. M. & C. L. McClelland. Social traps and temporal traps.Personality and Social Psychology Bulletin. 1983. 9: 105-110.

- Messick, D. M. & M. B. Brewer. Solving social dilemmas a review. In: L. Wheeler  & P.Shaver (Eds.).Review of Personality and Social Psychology.Beverly Hills: Sage Publications. 1983, pp. 11-44.

- Minoura, Y. Behavior change from defection to cooperation in a social dilemma: A fieldstudy of attitude)ehavior consistency in campus parking behavior by motorcyclists.JapaneseJournal of Psychology.1987, 58(5): 282-288

- Petersen, T. J. Effects of interpersonal orientation, group responsiveness, and initial  grouplevel of cooperation on social dilemma behavior.Dissertation Abstracts International.1986. 47(6-B): 2674

- Reber, S. social dilemma. In:The penguin dictionary of psychology . 1995.

- Rosen, J. & D. A. F. Haaga. Facilitating cooperation in a social dilemma: A persuasionapproach.Journal of Psychology.1998, 132(2): 143-153

- Sato, K. Attribution of the Cause of the Inequity in a Social Dilemma.Paper presented at theAnnual Meeting of the American sychological Association(96th, atlanta, GA, August 12-16). 1998.

- Sato, K. Trust and feedback in a social dilemma.Japanese Journal of Experimental Social Psychology.1989, 29(2):  123-128

- Stout, L. A.Other-Regarding Preferences and Social Norms. www.law.wustl.edu/centeris/conf2001/ 2001.

- Tuomela, R. On the structural aspects of collective action and free-riding.Theory andDecision. 1992, 32: 165-202.

- Tyler, T. R. Why Do PeopleCooperate in Groups? In: Van Vugt, M. & M. Snyder & T. R.Tyler & A. Biel (eds.).Cooperation in Modern Society: Promoting The Welfare of Communities, Statesand Organizations.London: Routedge. 2000, pp. 64-82.

- Van Vugt, M. & P. A. M. Van Lange & R. M. Meertens & J. A. Joireman. How a structuralsolution to a real-world social dilemma failed: A field  experiment on the first carpool lane inEurope.Social Psychology Quarterly.1996, 59(4): 364-374

- Van Vugt, M. & P. A. M. Van Lange & R. M. Meertens .Commuting by car or publictransportation? A social dilemma analysis of  travel mode judgments.European Journal of SocialPsychology.1996, 26(3): 373-395

- Van Vugt, M. Concerns about the privatization of public goods: A social dilemma analysis.Social Psychology Quarterly. 1997, 60(4): 355-367

- Watabe, M. Choice of strategies in a social dilemma.Japanese Journal of Experimental SocialPsychology.1992, 32(2): 171-182

- Wilke, H. A. & K. L. de Boer & W. B. Liebrand .Standards of justice and quality of power ina social dilemma situation.British Journal of Social Psychology.1986, 25(1): 57-65

- Wit, A. & H. A. Wilke. The presentation of rewards and punishments in a simulated socialdilemma.Social Behaviour. 1990, 5(4): 231-245

- Yamagishi, T. Group size and the provision of a sanctioning system in a social dilemma. In:Liebrand, Wim B. G. &  Messick, David M. (Ed); et-al.. Social  dilemmas:  Theoretical issues andresearch findings. International series  in experimental social psychology.Elmsford, NY, US:  Pergamon Press, Inc. 1992, pp. 267-287.